1857 च्या पूर्वीचे उठाव

रामोाांचा उठाव

रामोशी हे मूळचे तेलंगणातील, पण मराठ्यांच्या काळापासून त्यांचे महाराष्ट्रात वास्तव्य आहे. मराठेशाहीत त्यांना मान होता, पण इंग्रज आल्यानंतर नष्टचर्य सुरू झाले. शिक्षणाचे प्रमाण या जातीत अत्यल्प असल्यामुळे ही जात मागासलेली राहिली. शिवाजीच्या काळापासून जागल्याची, पोलिसाची व पहारेकऱ्यांची कामे त्यांना सोपविलेली होती. शिवकाळात रामोशांना स्वराज्यसाठी चांगला वापरकरूनघेण्यात आला. शिवाजी राजांनी बहिर्जी नाईकाला फार मोठ्या पदावर चढविले होते. रामोशांना राज्यव्यवस्थेत नव्हे, तर ग्रामव्यवस्थेतही चांगले समावून घेतले. म्हणून  राठेशाहीच्या अस्तापर्यंत रामोशी निष्ठेसाठी व प्रामाणिकतेसाठी महाराष्ट्राच्या इतिहासात प्रसिद्ध आहेत. इंग्रजी राजवटीमध्ये रामोशांचे भयंकर हाल झाले. उपासमार व बेकारीमुळेही जमात गुन्हेगारी प्रवृत्तीकडे झुकू लागली. आपल्या नष्टचर्याला इंग्रजी राज्यकर्ते जबाबदार आहेत, ही भावना त्यांच्यात बळावू लागली. रामोशांनी आधुनिक महाराष्ट्राच्या इतिहासात इ.स. १८२६, १८२९, १८३० व १८३१ मध्ये उठाव केले. इ.स. १८७७ मध्ये त्यांनी राष्ट्रवाद्यांना पाठिंबा म्हणून बंडात भाग घेतला व पुढे वासुदेव बळवंत फडके यांना मोलाची मदत केली.

१. उमाजी नाईकाची दहशत :

पुरंदरमधील ‘भिवंडी‘ गावात इ.स. १७९१ मध्ये उमाजीजा जन्म झाला. त्यांचे वडील दादाजी प्रसिद्ध दरोडेखोर होते. उमाजी अकरा वर्षाचा असतानाच दादाजीचा मृत्यू झाला. त्यामुळे पित्याकडून त्याला फारसे शिक्षण मिळाले असेल किंवा त्यांचा काही विशेष प्रभाव मुलांवर पडलेला असेल तर दिसत नाही. उमाजी वडिलांच्या काळापासूनच ‘पुरंदर‘ किल्ल्याच्या बंदोबस्तात होता. उमाजी नाईक याने पुरंदर परिसरात दत्तु नाईक याने सासवडमध्ये इंग्रजी सत्तेला आव्हान दिले. सावकारांच्या खजिन्यांवर हल्ले करून ते लुटले. त्याबद्दल त्याला एक वर्षाची शिक्षा झाली. ती शिक्षा भोगून उमाजीचे उद्योग चालूच राहिले. इंग्रजी अंमलदारांना ठार मारण्यास त्याने मागेपुढे पाहिले नाही. सरकारी तिजोऱ्याही त्याने लुटल्या. सावकार व सरकार यांच्यासंपत्तीवर रामोशांनी आपले लक्ष केंद्रित केले होते. उमाजीच्या अगोदर संतू नाईकाच्या नेतृत्वाखाली रामोशी समाज एकवटला होता. संतू नाईकाच्या मृत्यूनंतर सर्व रामोशांचे पुढारीपण उमाजीकडे आले. सुरुवातीच्या पहिल्या वर्षात उमाजीने सात दरोडे, आठ वाटमाऱ्या घडवून आणल्या. अनेक धनिकांना लुटले. त्यातून पटवर्धन व निंबाळकर सारखे सरदारही सुटले नाहीत. अखेर इंग्रजांनी उमाजी विरुद्ध (१८२६) पाहिला जाहिरनामा काढला. त्यामध्ये ‘उमाजी व त्याच साथीदार पांडूजी यांना धरून देणऱ्यास १०० रुपयांचे बक्षीस जाहिर केले‘. परंतु इंग्रजांच्या या जाहिरनाम्याचा काही एक फायदा झालेला दिसत नाही. मात्र यातून एक निष्कर्ष इंग्रज अधिकाऱ्यांनी काढला की, ‘लोक उमाजीच्या बाजूने आहेत त्याला मदत करतात. सचोटी आणि गरीबांविषयी आस्था हे उमाजीचे वैशिष्ट्य असल्यामुळे रयत त्याच्याविरूद्ध बोलत नाही. म्हणून त्यांनी दुसरा जाहीरनामा काढून असे जाहिर केले की, जे कोणी दरोडेखोराला साथ देतील त्यांना ठार केले जाईल. परंतु या घोषणेचाही उपयोग झाला नाही. रामोशांच्या कारवाया अधिकच वाढत गेल्या.

 

२. इंग्रजांची नीती :

काट्याने काटा काढण्याची नीती इंग्रजांनी अवलंबिली. रामोशांच्या बंदोबस्तासाठी रामोशी शिपाई व रामोशी अंमलदार नेमण्यात आले. पण राष्ट्रवादी रामोशांची इंग्रजांच्या चाकरीतील जवाहरसिंग रामोशांला एवढी दहशत बसविली की, त्याला नोकरी सोडून घरी बसावे लागले. उमाजीच्या बंदोबस्तासाठी जे शिवनाथ महारासारखे अंमलदार नेमण्यात आले. त्यांचे तुकडे करून उमाजीने आपल्या ताकदीची जाणीव इंग्रजांना करून दिली. रामोशी उठावाबद्दल पुण्याच कलेक्टर रॉबर्टसनही हादरून गेला. तो मुंबई गव्हर्नरला लिहितो की, ‘युरोपियनांविषयी असंतोष, तिरस्कार उत्पन्न करणे व नंतर त्यांना देशातून घालवून देण्यास मदत करणे असा या लोकांचा मानस दिसतो. पुण्याचे लोक उघड बोलतात की कुठे इंग्रजांचे राज्य? समरांगणावर ते लढतील पण रामोशांपुढे त्यांचा निभाव लागणार नाही. कुणी सांगावे उद्या हा उम्याच शिवाजीसारखा बंडखोर होऊन पुन्हा मराठी राज्य चालू करणार नाही कशावरून? देवाच्या मनात असेल तर काय होणार नाही?‘ उमाजीचे बंड हळूहळू गंभीर वळण घेत चालले होते. लोकांचा उमाजीला असाच पाठिंबा वाढत गेला तर इंग्रजी सत्तेवर मोठा अनिष्ठ प्रसंग ओढावेल असे त्यांना वाटू लागले, म्हणून त्यांनी तिसरा जाहिरनामा काढून बक्षिसाची रक्कम १२०० रुपये केले आणि गावकभीती दाखविताना जाहीर केले की, ‘जो सरकारला मदत करणार नाही त्याला बंडवाल्यांना मिलाफी समजले जाईल.‘ इंग्रज सरकार तिसऱ्या जाहिरनाम्यात उमाजीला ‘दरोडेखोर‘ असा शब्द न वापरता ‘बंडवाला‘ असे म्हणतात.

उमाजीने पुण्याच्या कलेक्टरकडे इ.स. १८२७ मध्ये काही मागण्या केल्या, त्या अशा-

१) इंग्रजांनी अमृता रामोशी व विनोबा ब्राह्मण यांना सोडावे.

२) रामोशांची परंपरागत वतने परत करावीत.

३) पुरंदर व इतर ठिकाणी असणाऱ्या रामोशाच्या वतनाला इंग्रजांनी हात लावू नये.

येणेप्रमाणे इंग्रज न वागल्यास त्यांना रामोशाच्या विरोधाला सामोरे जावे लागेल. कलेक्टर रॉबर्टसने १५ डिसेंबर १८२७ रोजी एक जाहिरनामा काढून उमाजीला कडक उत्तर दिले.

१) चार परगण्यामध्ये रामोशी जनतेला मात देतात तेव्हा त्यांचा बंदोबस्त केला जाईल.

२) जनतेने रामोशांना पाठिंबा देऊ नये.

३) रामोशी गटात सामील झालेली एखादी व्यक्ती आजपासून २० दिवसात सरकारात हजर झाल्यास तिला संपूर्ण माफी देण्याचा विचार केला जाईल.

४) उमाजी, कुमाजी, पांडुजी व येसाजी या बंडखोरांना पकडून देणाऱ्यास प्रत्येकी रुपये ५००० चे बक्षिस दिले जाईल.

५) बंडवाल्याची माहिती देणाऱ्यास खास बक्षिसे दिले जातील.

रॉबर्टसनच्या जाहिरनाम्यामुळे उमाजी संतापला. त्याचे पाचच दिवसात पाच इंग्रजांना पकडले व त्यांची मुंडकी कापून सासवड येथील ब्रिटिश लष्कर अधिकाऱ्यांना पाठविली आणि त्यानंतर पाच दिवसांनी (२५ डिसेंबर १८२७) जाहिरनामा काढला तो असा-

१) ठाणे-रत्नागिरीमधील पाटील, मामलेदारांनी महसूल सरकारात जमा न करता उमाजीला द्यावा.

२) उमाजीची माणसे येतील तेव्हा पैसा तयार ठेवावा. अन्यथा होणाऱ्या परिणामास संबंधित ज्येष्ठ अधिकारी जबाबदार राहतील.

उमाजीच्या जाहिरनाम्यानुसार १३ गावांनी उमाजीला महसूल दिला. त्यामुळे इंग्रजांना मोठा धक्का बसला. याच वेळी उमाजीने कोल्हापूरकर छत्रपती, आंग्रे यांच्याशी हात मिळवणी केली आणि इंग्रजी प्रदेशात दहशत बसविली.

 

३. उमाजी व इंग्रज यांच्यात संघर्ष :

उमाजीने नव्याने टोळ्या जमवून इंग्रजांना हाकलून लावण्याचा एक योजनाबद्ध कार्यक्रम हाती घेतला.

१) रामोशाच्या टोळ्‌या वेगवेगळ्या ठिकाणी विखरून ठेवायच्या आणि सर्व क्षेत्रात एकदाच उठाव करायचे.

२) इंग्रजांबरोबर समोरासमोरच्या चकमकी टाळून गनिमी कावा तंत्र अवलंबून इंग्रजांवर दहशत निर्माण करावयाची.

३) रयतेला त्रास न देणे. पण पोटाला भाकरी मागवून घेणे.

इंग्रज सरकारने उमाजीला पकडण्याची जबाबदारी ही कॅ. अलेक्झांडर व मॅकिन्टॉशवर सोपविली आणि कॅ. बाइंडर हा मदतीला दिला. उमाजीचा पहिला संघर्ष ‘पांढरदेव‘ च्या डोंगरावर झाला. परंतु याठिकाणी उमाजीला पकडता आले नाही. २६ जानेवारी १८३१ रोजी पुण्याचे कलेक्टर जॉर्ज जिबर्न यांनी एक जाहिरनामा काढला त्यात खालील घोषणा केली होती.

१) उमाजी, भुजाजी, येसाजी, कृष्णाजी यांना पकडून देणारास प्रत्येकी रोख ५००० रुपये व २०० बिघे जमीन दिली जाईल.

२) सरकारला बातमी देणाऱ्यास २५०० रुपये बक्षिस आणि १०० बिघे जमीन दिली जाईल.

३) प्रत्येक बंडात सामील असणाऱ्याने बातमी पुरविल्यास त्याचे सर्व गुन्हे माफ केले जातील. वरील जाहिरनाम्याचा काही उपयोग झाला नाही. कोणत्याही व्यक्तीने उमाजीची माहिती दिली नाही. उलट उमाजीने पुणे, सातारा, कोल्हापूर, सोलापूर, अहमदनगर, मराठवाडा आदि भागात प्रचंड धुमाकूळ घातला. प्रत्यक्ष इंग्रज अधिकारी कॅ. मॅकिन्टॉश आशर्च्यचकित झाला. त्याने ८ ऑगस्ट १८३१ रोजी पुन्हा एक जाहिरनामा काढून इनामाची रक्कम १०,००० रुपये ४०० बिघा जमीन एवढे केली. इंग्रजांनी जाहिर केलेली रक्कम व जमीन इतकी होती की, त्याला बळी पडून उमाजीचे अगदी जवळचे साथीदार बाळू व नाना आणि उमाजीचा जुना मित्र बापूसिंग परदेशी यांनी उमाजीला पकडून दिले. परंतु त्यावेळी भिवा चांभार याने मोठ्या कौशल्याने उमाजीला सोडवून आणले.

 

आपल्या मुत्सद्देगिरीव लढवय्येगिरीला यश येत नाही असे दिसताच इंग्रजांकडून कपटनीतीचा अवलंब करण्यात आला. मॅकिन्टॉश याने उमाजीच्या बहिणीला लालूच दाखविली आणि बहिणीनेच फितुर होऊन पुन्हा उमाजीला पकडून दिले. एका शहीराने म्हटले आहे की,

‘‘इंग्रज बुद्धीचे घर । करून फितूर।

पत्र पाठविले जिजाईला। धरून दे तुझ्या भावाला।‘‘

चार गावे इनाम मिळतात म्हणून जिजाईने भाऊबीजेच्या दिवाशी ओवाळणीसाठी घरी आलेल्या आपल्या भावाला इंग्रजांच्या स्वाधीन केले. त्याच्यावर खटला दाखल करून उमाजीला फाशी देण्यात आली.

 

भिल्लांचा उठाव :

मराठ्यांच्या काळात रामोशी, भिल्ल यांची समस्या उग्र अशी बनली होती. ग्रामव्यवस्थेत या तळागाळाच्या लोकांनाही स्थान होते. भिल्ल हे गुजरात व राजस्थान या भागातील मूळ रहिवाशी आणि तेथील जमीनीचे मालक होते. राजपूत ही त्यांचे अधिकार मान्य करीत. राजपूत राजे गादीवर बसण्याच्या वेळी भिल्ल नायकाकडून त्यांच्या रक्ताचा टिळा आपल्या कपाली लावून घेत असत. राजस्थानातच नव्हे तर कर्नाटक, आंध्रप्रदेश आणि महाराष्ट्रामध्ये या जमातीची लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात दिसते. भिल्लाचे उपजीविकेचे साधन म्हणजे शेती करणे, गुरे पाळणे, मासेमारी व शिकार करणे हे होते. सातपुडा व सह्याद्रीच्या पर्वतामध्ये भिल्लांची वस्ती होती. खानदेशात भिल्लांची लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात होती.

भिल्लांच्या मुख्य बारा जात्ी आहेत. त्यापैकी बरडा, डागची, माडची, वसावा, तदवी इत्यादी शुद्ध भिल्ल जमाती होत. तर काही भिल्ल राजपूत, भिल्ल कुणबी व भिल्ल मुस्लिम अशा प्रकारच्या आहेत.

उत्तर मराठेशाहीतील अराजकतेचा फायदा भिल्लांनी उचलण्याचे ठरविले. सन १८०३ साली भिल्लांनी खानदेशात लूटमार केली. सन १८१६ साली भिल्ल मंडळींनी पुन्हा उठाव केला. यावेळी पेंढारी लोकांनी पाठिंबा दिला होता. त्यामुळे हा उठाव इंग्रजांना अतिशय धोकादायक वाटला. पेशवाईच्या अस्तानंतर खानदेश इंग्रजांकडे आला. या प्रांतात शांतता निर्माण करण्याचे कार्य कॅ. ब्रिग्जकडे आले. इ.स. १८१८ मध्ये खानदेश व बागलाणात पंचावन्न हजारांच्या आसपास भिल्ल लोक राहत होते. दुसऱ्या बाजीरावच्या काळात भिल्ल टोळ्यांवर अन्याय झाले होते. टोळीप्रमुखांची जहागिरीव गावे दुसऱ्या बाजीरावाने हिसकावून घेतली होती. खानदेशाचा कारभार कलेक्टर या नात्याने ब्रिग्जकडे सोपविण्यात आल्यावर सर्व परिस्थितीचे निरीक्षण करून या जहागिरी टोळीप्रमुखांना परत करण्या निर्णय ब्रिग्ज व एल्‌फिन्स्टन या दोघांनी घेतला. या प्रदेशात शांतता प्रस्थापित होण्यासाठी या जहागिरी त्यांना परत करण्याची गरज होती.

भिल्लांनी सातपुड्याच्या दक्षिणेला सातमाळा, अजिंठा या भागात एकदम उठाव केला. ३२ प्रभावी भिल्ल टोळ्यांनी उठावाचे नेतृत्व केले. इंग्रज अधिकारी ब्रिग्ज याने खानदेशाची सूत्रे हातात घेतली त्यावेळी भिल्लांची या प्रातांत जबरदस्त दहशत होती. टोळीवाले भिल्ल सातपुड्याच्या डोंगरातून जाणाऱ्या रस्त्यांवर जे व्यापारी येत त्यांच्यावर कर आकारीत. हे कर आकारण्याचा अधिकार त्यांना कोणीही दिलेला नव्हता. प्रवाशांकडून व व्यापारी लोकांकडून कर वसुल करणे हा एक नवीन व्यवसाय त्यांनी निवडलेला होता. सिंघव्याच्या घाटात गुमानी हा भिल्ल ५०० भिल्लांचे सैन्य बाळगून होता. त्याच्याकडे असलेल्या घोड्यांची संख्या पंचवीस हजार होती. सातपुड्यातील सातमाळा रांगात चिल्या भिल्लाने उठाव केला. त्याने लुटमार करणे सोडून द्यावे म्हणून इंग्रज त्याला वर्षाला साडेसहाशे रुपये देत होते. परंतु अखेर त्याच्या उपद्रवी वर्तनामुळे इंग्रजांनी त्याला इ.स. १८१९ मध्ये फाशी दिली.

१. भिल्लांच्या पुनर्वसनाचा प्रयत्न अयशस्वीः

इ.स. १८१९ मध्ये सरकारने भिल्लांबाबत धोरण प्रसिद्ध केले.

१) भिल्लांना घाट, खिंडी यांचे संरक्षण करण्याचे काम दिले.

२) शरण आलेल्या भिल्लांना पेन्शन देऊन त्यांच्या पोटापाण्याचा प्रश्न सोडविला जाईल असे जाहिर केले.

३) पुनर्वसनाचे धोरण म्हणून भिल्लांना जमीनीही देण्यात आल्या.

काही काळ भिल्ल शांत राहिले. तदनंतर त्यांनी पुन्हा संघर्षाला सुरुवात केली. डोंगराच्या आश्रयाने संघर्ष करणाऱ्या भिल्लांना पकडणे मोठी अशक्य गोष्ट होती. म्हणून सरकारने दुसरा जाहिरनामा काढला.

१) शरणागती स्वीकारणाऱ्यांना पूर्ण माफी दिली जाईल.

२) भिल्लांना मिळणारे पूर्वीचे हक्क, पेन्शन चालू ठेवले जातील.

वरील जाहिरनामा भिल्लांना दिखाऊ स्वरूपाचा वाटत होता. कारण सात माळ्याच्या चिल्या भिल्याला पेन्शन मंजूर करून देखील ती नियमितपणे मिळत नसल्यामुळे त्याने पुन्हा दांडगाई सुरू केली. इंग्रजांनी जाब विचारताच त्याने उत्तर दिले की तुम्ही पेन्शनची रक्कम देतो म्हणून कबूल केले. पण ती मला नेमाने मिळत नाही. थकलेली पेन्शन मिळाली की मी लूटमार करणे थांबवितो. या उत्तराने इंग्रज चिडल्याने चिल्याला पकडून सर्वांसमोर फाशी दिले. त्यामुळे शरणागती लांबच राहिली, उलट त्यांच्यावरील कारवाया मोठ्या प्रमाणात वाढल्या.

२. क्रुरकर्मी लिव्हिंगस्टन :

भिल्लांचा एक नेता ‘शेख दुल्हा‘ याने इंग्रजांना सळो की पळो करून सोडले होते. परंतु तो पकडला गेला. त्यालाही कठोर शिक्षा देण्यात आली. ‘हिरा‘ नावाच्या भिल्लाच्या नेतृत्वाखाली इ.स. १८२२ साली पुन्हा बंड झाले. यावेळी बंडाचे स्वरूप पूर्वीपेक्षा भिन्न होते. त्याने खानदेशातील ब्रिटिश शासन जवळ जवळ संपविले. कर्नल रॉबिन्सनला भिल्लांच्या बंदोबस्तासाठी पाठविले. त्याने दोन वर्षे कठोर परिश्रम करून भिल्लांचा बंदोबस्त केला. इ.स. १८२४ मध्ये लेफ्ट. लिव्हिंगस्टनला भिल्लांच्या बंदोबस्तासाठी नेमण्यात आले. त्याने भिल्लांची ३५ घरे जाळून भस्मसात केली. ‘चार पुरुष व दोन स्त्रियांना आपण ठार केलेले आहे, पण आपले अजून समाधान झाले नाही. आणखी काही भिल्लांचे रक्त सांडल्याशिवाय आपले समाधान होणार नाही‘असे त्याने अभिमानाने नमूद केले आहे. भिल्लांची समस्या १९व्या शतकात अधूनमधून उद्‌भवतच होती. याचे कारण भिल्लांचे आडमुठे धोरण आणि इंग्रज राज्यकर्त्यांची मनमानी. सत्ताधारीव भिल्ल यांचे एकमेकांबरोबर कधीच पटले नाही. भिल्लांची ‘भूमिपुत्र‘ ही भूमिका इंग्रजांनी कधीही स्वीकारली नाही. सातपुड्याचे आम्ही राजे आहोत. वाटा व खिंडी उडविर्याचे व तेथे कर गोळा करण्याचे अधिकार आम्ही उपभोगणार ही भिल्लांची हट्टी भूमिका दुदैवी होती. भिल्लांना सवलत देण्याइतपत इंग्रज सरकार कमकुवत नव्हते. पण म्हणून लिव्हिंगस्टनसारखे अत्याचार करणेही योग्य नव्हते. या क्रूर कृत्यामुळे भिल्लांना संघर्ष करण्याला एक प्रकारची प्रेरणाच मिळाली.

३. सेवाराम घिसाडी यांचे बंड :

सेवाराम घिसाडी याच्या नेतृत्वाखाली भिल्लांनी इ.स. १८२५ मध्ये उठाव केला. इंग्रजांकडील अंतापूर शहर लुटले. ले ऑट्रमनला सेवारामाच्या बंदोबस्तासाठी पाठविले होते. इ.स. १८२६ मध्ये डोंगरीमधील भिल्लांनी उठाव केला. या उठावात लोहार भिल्ल आघाडीवर होते. पुढे खानदेशात तडवीनींही उठाव केले. इंग्रज सरकार सतर्क झाले. लेफ्टनंट ऑटट्रॅम हे भिल्लांचे उठाव नष्ट करण्याचे आटोकाट प्रयत्न करीत होते. अखेर त्यांना यश आले. त्यांनीसेवारामाला पकडले आणि माफही केले. खानदेशात शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी ऑटट्रॅमने उपाययोजना केली.

१) उठावात असणाऱ्या सर्वांचेच गुन्हा माफ केले. २) सरकारने बळकविलेल्या जमीनी त्यांना परत केल्या. ३) सरकारने बी-बियाण्यांची शासनाकडून व्यवस्था करून दिली.

ब्रिटिश सरकार इतक्या मोठ्या प्रमाणात भिल्लांना सोयीसुविधा आणि सवलती देत होते. परंतु भिल्लांना त्याचे काही विशेष वाटत नव्हते. उलट सरकारने आपली पारंपारि डोंगर, जंगले, जमीन बळकाविली आहे, आपल्या मुक्त जगण्याच्या वृत्तीला अडथळा निर्माण करत आहेत. जलसाधन संपत्तीचा उपभोग त्यांना घ्यावयाचा आहे. अशीच त्यांची भावना होती. भिल्लांनी अडचणी करून नयेत म्हणून इंग्रज लोक भिल्ल आदिवाशांना वेगवेगळ्या सवलतींची आमिषे दाखवित असत. त्यांचे भिल्लांना फारसे नवल वाटत नव्हते. जसे इंग्रज पक्के व्यापारी होते, व्यापाराचा आड येणारी कोणतीही समस्या ते सहन करीत नव्हते, तसे भिल्लही पक्के लढाऊ वृत्तीचे होते.

इ.स. १८२८ पासून खानदेशात शांतता प्रस्थापित होऊन भिल्लांचा उठाव ने्‌ट करण्यात यश आलेले असतानाच इ.स. १८३९ मध्ये खानदेशात तडवी भिल्लांनी उठाव केला. अहमदनगर परिसरात भिल्लांनी उठाव केल्याची अनेक उदाहरणे दिसतात. जळगाव जिल्ह्यात सावदा व यावल येथेही भिल्लांनी उठाव केले. इ.स. १८४६ मध्ये ‘जीवे वासवा‘ याने इंग्रजांशी संघर्ष सुरू केला. पुणे ते मालेगाव इतक्या विस्तारित प्रदेश रणभूमी ठरला होता. बरेच दिवस जीवेवासवाने इंग्रजांना हैराण करून सोडले होते. अखेर तो पकडला गेला. इंग्रजांनी त्याला प्रदीर्घ कारावासाची शिक्षा दिली.

राष्ट्रवाद म्हणजे काय? हे जरी भिल्लांना कळत नसले, आणि ते समजण्याइतकी त्यांची बौद्धिक व भावनिक पातळी विकसित झालेली नसली, आणि ते समजण्याइतकी त्यांची बौद्धिक व भावनिक पातळी विकसित झालेली नसली, आणि ते समजण्याइतकी त्यांची बौद्धिक व भावनिक पातळी विकसित झालेली नसली, तरी इंग्रजांना या देशावर राज्य करण्याचा अधिकार नाही, एवढे त्यांना निश्चितपणे समजत होते. सन १८५७ नंतरही त्यांनी इंग्रजी सत्तेवर अनेक वेळा हल्ला केला. आपला संघर्ष सतत चालू ठेवला. आपली भूमी व मुख्य म्हणजे आपली जंगले इंग्रजांनी आपल्यापासून हिसकावून घेतली हे ते कधी विसरले नाहीत व त्याबद्दल इंग्रजांना त्यांनी कधी क्षमाही केली नाही.

कोळ्यांचा उठाव :

महाराष्ट्रात कोळी जमात सर्व भिल्लांमध्ये आढळत असली तरी ती कोकण किनारपट्टीवर जास्त केंद्रित झाली आहे. सोनकोळी, महादेव कोळी हे फेरभेद आहेत. मासेमारीच्या पारंपारिक व्यवसायाशिवाय शिवकाळात त्यांना किल्ल्यावर संरक्षणाची कामे सोपविण्यात आलेली होती. पुढे आंग्रेच्या काळात नौदलात त्यांचा समावेश करण्यात आला. भिल्ल व रामोशी यांच्यावर इंग्रजी राजवटीत कशी उपासमारीची वेळ आली तशीच या कोळी लोकांवरही आली. आपल्या मूलभूत प्रश्नांच्या सोडवणुकीसाठी ही जमात इंग्रजांविरूद्ध संघर्षात उतरली.

इंग्रजांशी कोळ्यांचा संघर्ष निर्माण झाला अगदी त्याच काळात रामोशांचा संघर्ष मोठ्या प्रमाणात होता. रामजी भांगडियाने रामोशांचा आदर्श पुढे घेऊन इ.स. १८२८ मध्ये उठाव सुरू झाला. दोन वर्षापर्यत हा लढा चालू होता. इंग्रजी अधिकारी अलेक्झांडर मॅकिन्टॉश याने कोळ्यांचे बंड मोडून काढण्यात यश मिळविले. शांततेच्या काळात कोळ्यांनी शस्त्रास्त्रे जमविली. यावेळी १) भाऊ खरे, २) चिमाजी जाधव, ३) नाना दरबारे या तिघांकडे कोळ्यांचे नेतृत्व आल्यामुळे बंडाला अधिक गती आली.

इ.स. १८३९ मध्ये कोळ्यांच्या उठावाने उग्र स्वरूप धारण केले. या तीन क्रांतीकारकांनी पेशवाईच्या पुर्नस्थापनेसाठी प्रयत्न केले होते. आपल्याला इंग्रजी सत्ता मान्य नाही असे त्यांनी घोषित केले होते. गनिमी काव्याचा अवलंब करून या क्रांतीवीरांनी इंग्रजांना सळो की पळो करून सोडले. पुणे जिल्ह्यातील घोडनदीच्या खजिन्यावर हल्ला करून त्यांनी सरकरचा रोष ओढावून घेतला. उठावातील लोकांची संख्या मर्यादित होती. त्यामुळे पुण्याच्या असिस्टंट कलेक्टर रोझ (ींर्दै) याने हा उठाव सहजपणे दहपून टाकला. यावेळी ५४ कोळी पकडले गेले. त्यातील काहींना कठोर शिक्षा ठोठावल्या, तर काहींना फाशी दिली. या उठावात कोळ्यांबरोबर रामचंद्र गणेश गोरे हा ब्राह्मणही होता. त्यालाही फाशी देण्यात आली.

१. रघू भांगरे व बापू भांगरे यांचा उठाव :

इ.स. १८४४ चा रघू व बापू भांगरे या दोन भावांचा उठाव गाजला. पुण्यातील या उठावा सरकारी खजिने, कार्यालये व सरकारी बंगले यावर हल्ले करण्यात आले. पुणे, नाशिक, अहमदनगर या भागात कोळ्यांनी एकदमच उठाव केला. या उठावाचे क्षेत्र पुरंदर व साताऱ्यापर्यंत पोहोचले. इ.स. १८४५ साली कोळ्यांनी रामोशांची मदत घेतली. त्यामुळे हल्ल्याचा जोर वाढला. पोलिसांना मदत करणाऱ्या स्वकीयांवरही भांगरे बंधूंनी हल्ला केला. उमाजी नाईकचा तुक्या नावाचा मुलगाही रघु व बापू भांगरे यांच्या उठावात सामील झाला होता. घाट काबीज करून तेथे आपला अंमल कायम करण्याच्या हेतूने त्यांनी माळशेज व कात्रज घाट काबीज केला. नगर व नाशिक जिल्ह्यांमध्ये बंडाचे लोण पोहोचले. जेजुरी व जुन्नर या ठिकाणीही त्यांनी हल्ले केले. सरकारने रघुजी भांगरेला पकडण्यासाठी पाच हजार रुपयांचे बक्षिस जाहीर केले. पण तो लोकांमध्ये लोकप्रिय असल्यामुळे कोणी पकडून देणे शक्य नव्हते. अखेर इ.स. १८४४ मध्ये इंग्रज अधिकाऱ्यांनेच त्याला पकडले आणि फासावर लटकाविले. तरीसुद्धा उठाव शमला नाही.

पुरंदरच्या पाटलाला ठार करून कोळ्यांनी सावकारांना लुटण्याचा धडाका लावला. यावेळी उमाजीची दोन मुले तुक्या व माणक्याने धुमाकूळ घालून नाणेघाट, माळशेज घाट ताब्यात घेतले. कोकणात येणाऱ्या जाणाऱ्या रस्त्यांची नाकेबंदी केली. यावेळी उठाव इतका जबरदस्त होता की, वर्षभर इंग्रजांना काय करावे हे सुचलेच नाही. इ.स. १८५० मध्ये तुक्या व मणक्याच्या अटकेमुळे तर कोळ्यांची स्थिती शक्तीहीन झाली आणि कोळी कायमचे शांत झाले.

कोळ्यांच्या उठावाचे प्रकरण आधुनिक महाराष्ट्राच्या सशस्त्र क्रांतीच्या इतिहासात एक महत्त्वाची घटना मानले जाते. भिल्ल व रामोशांप्रमाणे कोळ्यांची जात त्यावेळी बरीच मागसलेली होती. १९व्या शतकाच्या प्रारंभी राजकारण वा राजकीय संस्था फारशा अस्तित्वात नव्हत्या. समाजामध्ये हे उठाव व उठावांचे नेते व त्यांची देशभक्ती, त्यांचा पराक्रम यांची चर्चा चालत असे. आपल्या मर्यादित साधनसामुग्रीची व कमी मनुष्यबळाची कल्पना असतानाही तळागळातील

लोकांनी मर्दमुकी, गाजविली, इतिहास घडविला व महाराष्ट्रदेशी नवे राजकारण आकारास आणले.

 

मित्रांसोबत शेयर करा.

Leave a comment

Your email address will not be published.

error: