1857 च्या उठावाची कारणे

१८५७ चा उठाव म्हणजे अनेक वर्षापासून इंग्रजांविरुद्ध निर्माण झालेल्या असंतोषाचा स्फोट होता. १८५७ च्या उठावाची कारणे पुढील प्रमाणे सांगता येतील.

Contents

राजकीय कारणे :

ब्रिटिशांचे साम्राज्यवादी धोरण :

इ. स. १७५७ च्या प्लासीच्या युद्धाने भारतात इंग्रजांची सत्ता स्थापन झाली. पुढे १८५७ पर्यंत ईस्ट इंडिया कंपनीच्या वतीने ब्रिटिशांनी साम्राज्यवादी धोरणाचा अवलंब करुन सर्व भारतावर वर्चस्व मिळविले. त्यांनी भेद नितीचा वापर करुन व्यापारी साम्राज्यवाद निर्माण केला.  ब्रिटिशांनी देशातील जमीनदारांवर अनेक प्रकारचे कर लावले. त्यामुळे जमीनदारांचा वर्ग नाराज होता. याशिवाय सर्वसामान्य लोक दारिद्र्य व उपासमार यामुळे बेचैन झाले होते.

तैनाती फौजेच्या पद्धतीचा दुष्परिणाम :

लॉर्ड वेलस्लीने प्रथम तैनाती फौजेची पद्धत भारतात सुरू केली. या पद्धतीनुसार भारतीय सत्ताधिशांना कंपनीशी एक करार करावा लागे. भारतीय सत्ताधिशाने ब्रिटिश फौज त्याच्या राज्यात कायम ठेवून घ्यावी. त्याचा खर्च म्हणून कंपनीस पैसा व काही प्रदेश द्यावा. ही पद्धत स्विकारणाऱ्यांनी दुसऱ्या राजांशी युद्ध अथवा तह करु नये. आपल्या राजधानीत एक इंग्रज अधिकारी ठेवावा. इंग्रजाशिवाय कोणत्याही युरोपियन व्यक्तीस नोकर म्हणून ठेवू नये. ही पद्धत स्वीकारणाऱ्या राजांचे इंग्रज अंतर्गत व बाह्य संरक्षण करतील. या पद्धतीमुळे भारतातील संस्थाने दुबळी बनली.

संस्थानांचे विलीनीकरण :

अकार्यक्षम राज्यकारभार, ढासळलेली अर्थव्यवस्था, दत्तक विधानास परवानगी न देता, पेन्शन व पदव्या रद्द करुन लॉर्ड डलहौसीने भारतीय प्रदेशाचे विलीनीकरण केले. उदा. दत्तक वारस नामंजूर करुन १८४८ मध्ये सातारा, १८५० मध्ये जैतपूर-संबलपूर, १८५२ मध्ये उदमपूर, १८५३ मध्ये नागपूर, १८५४ मध्ये झाशी इत्यादी संस्थाने खालसा केली. त्यामुळे संस्थानिक व संस्थानी जनता असंतुष्ट झाली.

पदव्या, पेन्शन व इनाम रद्द :

भारतीय संस्थानिकांनी आपल्या राज्यातील कर्तृत्ववान व गुणी लोकांना पदव्या, वतने, पेन्शन व इनाम दिलेली होती. परंतु लॉर्ड डलहौसीने भारतीय राजांच्या पदव्या, वतने, पेन्शन व इनामाची समाप्ती करुन भारतीयांचा असंतोष ओढवून घेतला होता. यामुळे त्याच्यावर अवलंबून असलेल्या अधिकारी वर्ग, नोकर वर्ग, कलावंत व लष्कर अशी लाखो कुटूंब उध्वस्त झाली.

भारतीय संस्थानिकांवर अन्याय :

इंग्रजांच्या खालसावादी धोरणामुळे संस्थानिक, राजेरजवाडे, त्यांचे आश्रित बिथरले. त्याचा फायदा घेऊन नानासाहेब पेशवे, त्यांचे सहकारी तात्या टोपे, अझिमुल्लाखान, राणी लक्ष्मीबाई, कुवरसिंह इत्यादी राजेरजवाडे शिपायांच्या उठावात सामील झाले.

भारतीय मुसलमान ब्रिटिशांविषयी नाराज :

दिल्लीचा मोगल बादशहा नामधारी होता. तरीही मुस्लिम लोक त्यास आपला मानबिंदू मानत. बहादूरशहा या बादशहास ब्रिटिशांनी दिल्लीतील त्याचा राजवाडा व वैभव सोडून जाण्यास सांगितले होते. यामुळे मुसलमान दुखावले. पुढे ब्रिटिशांनी १८४३ मध्ये इस्लामधर्मीय सिंधच्या अमीराची सत्ता नष्ट केली. सन १८३९-१८४२ अफगाणिस्तानाशी व १८५६ मध्ये इराणशी युद्ध केले. तसेच अयोध्या प्रांत खालसा केला. ब्रिटिश हे केवळ हिंदुस्थानातील मुस्लिमांचे नव्हे तर जगातील सर्व मुसलमानांचे शत्रू आहेत, अशी भावना मुसलमानांची झाली. त्यातून भारतीय मुसलमानांत ब्रिटिशांविषयी नाराजी निर्माण झाली.

मराठ्यांच्या संस्थानात इंग्रजांच्या विरुद्धात संताप :

सातारा संस्थान १८४८ साली नष्ट केल्याने शिवाजीराजांचे मानचिन्ह नष्ट झाले, असे मराठ्यांना वाटले. सातारा, नागपूर, झाशी ही संस्थाने मराठ्यांच्या दृष्टीने मानचिन्हे व पूजास्थाने होती. त्यामुळे ते इंग्रजांविरुद्ध संतापले.


सामाजिक कारणे :

भारतीयांना अपमानास्पद वागणूक :

ब्रिटिश लोक हे स्वत:ला भारतीयांपेक्षा उच्च समजत होते. भारतीयांना राज्यकारभाराचे चांगले ज्ञान नाही. त्यामुळे भारतीय लोकांवर राज्य करण्यासाठी आलो आहोत अशी प्रोढी मानून इंग्रजांनीभारतीयांना क्रूरपणे वागविले. भारतीय अशिक्षित, असंस्कृत, रानटी व मागासलेले आहेत असा आरोप करत व कमी लेखत असत. याशिवाय ब्रिटिश आपला धर्म, संस्कृती, वंश हे हिंदूपेक्षा श्रेष्ठ आहेत असे समजत. अशा वागणूकीमुळे भारतीयांची मने ब्रिटिशांच्या विरोधात पेटून उठली.

सामाजिक चालीरितीमध्ये हस्तक्षेप :

ब्रिटिशांनी आपली सत्ता स्थिर केल्यानंतर हिंदूंच्या सामाजिक चालीरितीमध्ये हस्तक्षेप करण्यास सुरवात केली. सतीबंदी, बालविवाह प्रतिबंध, बहुपत्नीत्व प्रथा बंदी, विधवा पुनर्विवाह कायदा इत्यादी कायदे आल्यामुळे आपला धर्म व संस्कृती बुडविण्यासाठी हे सर्व केले जात आहे. हिंदी लोकांना ब्रिटिश आपल्या संस्कृतीवर आक्रमण करुन ती नष्ट करण्याचा प्रयत्न करीत आहेत असे वाटते. त्यामुळे भारतीय समाजात त्यांच्याविरुद्ध असंतोष प्रकट झाला.

वांशिक भेदाभेद :

ब्रिटिश स्वत:स श्रेष्ठ व इतरांना कनिष्ठ व तुच्छ समजत होते. आपण गोरे व भारतीय काळे आहेत असे म्हणत.भारतीयांना हिंस्रपशू म्हणत असत. उच्च शिक्षित भारतीय असला तरी त्यांना कमी पगाराच्या व कनिष्ठ दर्जाची नोकरी दिली जात असे. प्रशासनातील सर्व महत्त्वाच्या नोकऱ्या युरोपियन व्यक्तीस दिल्या जात असत. सुभेदार या पदापर्यंतच भारतीयांना जाता येत असत. इंग्लंडधून येणारा साधा कारकून जास्त पगार घेत असे. असाभारतीयांच्याबाबत वांशिक भेदभाव केला जात असे.

जातीभेद रद्द करणारा कायदा :

ब्रिटिशांनी हिंदुस्थानात आपले साम्राज्य स्थिर केल्यानंतर अनेक कायदे केले होते. सन १८५० मध्ये ब्रिटिशांनी जातीभेद रद्द करण्याचा कायदा करुन वारसा हक्क व मालमत्ता हक्कामध्ये बदल केले. हा कायदा तत्कालीन हिंदू धर्मास आव्हान देणारा असल्याने हिंदूनी यास विरोध केला.

हिंदी शिपायांना परदेशात पाठविणे :

भारतीय लोकांना समुद्रपर्यटन करणे निषिद्ध मानले जात असे. सन १८४३ साली ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी हिंदी शिपायांना सक्तीने अफगाण युद्धासाठी पाठविले. ते हिंदू समाजाला आवडले नाही. ते सैन्य परत आल्यानंतर त्यांना समाजाने बहिष्कृत केले. ब्रिटिश हिंदी सैनिकांना लढाईसाठी परदेशात पाठवतील अशी भीती निर्माण झाली.

भारतीय शिक्षण व्यवस्थेत संकट :

भारतातील पारंपारिक शिक्षण व्यवस्था हिंदूंच्यात लोकप्रिय होती. ब्रिटिशांनी भारतात राज्यकारभारासाठी आधुनिक शिक्षण पद्धती सुरू केली. तसेच ख्रिश्चन धर्माचे शिक्षण देणाऱ्या शाळा सुरू केल्या व ख्रिश्चन धर्माचा प्रसार ब्रिटिशांनी केला. हे हिंदी समाजाला पटले नाही. यामुळे हिंदी लोकांना वाटले की आपली शिक्षण व्यवस्था नष्ट होत आहे. त्यामुळे त्यांनी ब्रिटिशांना विरोध केला.


धार्मिक कारणे :

धार्मिक संकट :

कंपनी सरकारने १८१३ च्या सनदी कायद्याने ख्रिस्ती मिशनऱ्यांना शिक्षणाचा व धर्मप्रसार करण्यास सवलत दिली. दुष्काळ व अन्य आपत्तीत सापडलेल्या गरीब जनतेच्या असहाय्यतेचा फायदा घेऊन त्यांनी ख्रिश्चन धर्माच्या प्रचाराला सुरुवात केली. प्रसंगी सक्तीने धर्मांतर करु लागले. ब्रिटिशांचा त्यांना पाठिंबा होता. धर्मांतर करणाऱ्यास सैन्यात, नोकऱ्यात प्रधान्य व सवलत मिळत. अशा प्रकारे धर्मावर संकट आल्याची भावना निर्माण होऊन असंतोष निर्माण झाला.

ख्रिश्चन धर्माचा प्रसार :

मागासलेल्या दीन, गरीब लोकांत मिसळून मिशनरी त्यांना ख्रिस्ती धर्म स्विकारण्यास भाग पाडत. मिशनऱ्यांनी काढलेल्या शाळांतून धार्मिक शिक्षण दिले जाई. त्यासाठी कंपनी सरकारकडून आर्थिक मदत दिली जाई. पुढे. इ. स. १८३२ व इ. स. १८५० च्या कायद्यानुसार धर्मांतर झालेल्यांना परंपरागत मिळकतीतून वारसा मिळण्यासंबंधीच्या अडचणी दूर केल्या. अनेक ख्रिस्ती मिशनरी यांनी हिंदू व मुस्लीम तरुणांनी ख्रिश्चन धर्माची दिक्षा दिली. त्यामुळे भारतीयांध्ये असंतोष पसरला.

पाश्चात्य शिक्षण हिंदू लोकांच्या विरोधी :

सन १८१३ पासून ख्रिस्ती मिशनऱ्यांना भारतात प्रवेश दिला. त्याने प्रथम शिक्षण व आरोग्य सेवा भारतीयांना मोफत दिल्या. पुढे १८३५ पासून इंग्रजी शिक्षण भारतीयांना दिले. सन १८३६ रोजी मेकॉलेने आपल्या आईला पत्रातून असे कळविले की, ‘‘तीस वर्षांनी बंगालमध्ये एकही मूर्तिपूजक राहणार नाही, अशी माझी खात्री आहे.’’ इंग्रजी शाळातून ब्राह्मणापासून शूद्रापर्यंत सर्व विद्यार्थ्यांना एकत्र बसविले जात व सर्वांना समान वागविले जात असत. नवीन दवाखान्यात सर्वांना समान औषध व उपचार दिले जात असे. त्यामुळे भारतीय लोकांच्यात पाश्चात्य शिक्षणाविषयी असंतोष वाढत गेला.

संस्कृतीवर संकट :

ब्रिटिशांनी भारतात आपले साम्राज्य निर्माण करत असता भारतीयांना तुच्छ लेखले होते. तसेच त्यांच्या रितीरिवाज, रुढी, परंपरा व संस्कृती यांच्यावर बंधने आणली. लॉर्ड विल्यम बेटिंक, लॉर्ड डलहौसी या सुधारणावादी राज्यकर्त्यांनी कायदे करुन भारतीय लोकांच्यात सुधारणा व बदल घडविण्याचा प्रयत्न केला. बालविवाह, विधवा पुनर्विवाह, सतीबंदी, बहुपत्नीत्व प्रथाबंदी कायदा इत्यादी कायदे करुन त्यांनी आपली भूमिका जाहीर केली. या कायद्यामुळे हिंदी संस्कृतीवर संकट आले होते. त्यामुळे हिंदी लोकांच्या असंतोष निर्माण झाली.


आर्थिक कारणे :

भारतीयांची आर्थिक पिळवणूक :

ब्रिटिश लोक भारतात व्यापारासाठी आले होते. येथील राजकीय अराजकतेचा फायदा घेऊन व्यापाराबरोबर त्यांनी राज्य स्थापन केले. या राजकीय सत्तेचा वापर भारताची आर्थिक पिळवणूक करण्यासाठी केला. इ. स. १७७५ ते १७८० या काळात फक्त बंगालमधून ३ कोटी ८४ लक्ष पौंड संपत्ती इंग्लंडला गेली. याशिवाय कंपनीच्या नोकरांनी खाजगी व्यापार करुन मोठा नफा मिळाला होता.  डॉ. ईश्वरी प्रसाद म्हणतात, ‘‘भारत मातेच्या दुधावर इंग्रज लठ्ठ झाले. परंतु भारतीयांवर मात्र उपासमारीची वेळ आली.’’

ब्रिटिशांचे शेतीविषयक धोरण :

भारतीयांची आर्थिक दुरावस्था होण्यास ब्रिटिशांचे शेतीविषयक धोरण कारणीभूत ठरत. लॉर्ड कॉर्नवालीसने बंगाल, बिहार व ओरिसामधील कायमधारा पद्धत सुरू केली व थॉस मन्रोच्या रयतवारी पद्धतीमुळे भारतीय शेतकरी गरीब होत गेला व श्रीमंत श्रीमंत होत गेला. पूर्वी महसूल पिकांचे प्रमाणावर आकारला जाई. पुढे पिकांच्या विचार न करता शेतसारा पैशाच्या रुपाने घेतला जाई. उद्योगधंदे बुडाल्याने शेतीवरील ताण वाढला. गोरगरीब शेतकऱ्यांच्या जमीनीचे लिलाव करुन त्यांच्या जगण्याचे साधन हिरावून घेतले. ब्रिटिशांनी पुढे महालवारी व रयतवारी पद्धत सुरू करुन महसूल पद्धतीत बदल केला. परंतु या पद्धतीचा फायदा ब्रिटिशांना झाला. तसेच भारतीय शेतकऱ्यांचे मात्र मोठे नुकसान झाले.

उद्योगधंदे बुडाले :

कंपनी सरकारचे धोरण इंग्लंडधील उद्योगांना पोषक व भारतीय उद्योगांना बुडविणारे होते. भारतातून आयात झालेल्या मालावर इंग्लंडध्ये ७०% जकात कर बसविली जाई. भारतीय माल, कापड व मलमल वापरू नये असा कायदा इंग्लंडध्ये केला. तर ब्रिटिश मालावर जकात न बसविता भारतात आयात करण्यात आला. यंत्राच्या व सफाईदार मालापुढे भारतातील हातावर तयार केलेला माल टिकणे अवघड झाले. त्यामुळे भारतीय उद्योगधंदे बसले.

आर्थिक मंदी :

इ. स. १८३५ च्या कायद्याने ईस्ट इंडिया कंपनी सरकारने चांदीच्या आधारावर चलन स्विकारले. परंतु १८५० पर्यंत जागतिक मागणीप्रमाणे चांदीचे उत्पन्न झाले नाही. त्यामुळे नाण्यांची कमतरता होऊन मंदी ओढावली. इ. स. १८२५ ते १८५४ पर्यंतच्या काळात भारतात आर्थिक मंदीमुळे किंमती खूप कमी झाल्या. उद्योगधंदे बसून बेकारी वाढत गेली.

सावकारांकडून पिळवणूक :

ब्रिटिशांच्या जमीन महसूल पद्धतीत रोखीच्या स्वरूपाने अधिकाऱ्यांनी लहान शेतकऱ्यांची पिळवणूक सुरू केली. थकबाकी वसूल करण्यासाठी जमीन विकण्यास सुरुवात शेतकऱ्यांनी केली. यातून मोठ्या प्रमाणात सावकार वर्ग उदयास आला. त्यांनी लहान लहान शेतकऱ्यांना कर्जे देऊन त्यांचे प्रचंड शोषण सुरू केले.

वाढती बेकारी :

ब्रिटिशांनी संस्थाने खालसा केली गेली. नबाब व राजे यांना चैनीच्या वस्तू व किंती वस्तू पुरविणाऱ्यांचे धंदे बसले. संस्थानिकांनी आपली सत्ता गेल्यानंतर आपले लष्कर कमी केले. त्यामुळे सैनिक बेकार बनले. इनाम कमिशनमुळे इनामदार, तालुकादार व जमीनदार भिकारी झाले. व्यापार, उद्योगधंदे बसल्यामुळे व्यापारी व कामगार यांच्यात संतापाची लाट निर्माण झाली. या सर्व घटनामुळे बेकारी वाढत गेली. 


प्रशासकीय कारणे :

इंग्रजी भाषेला महत्त्व :

गव्हर्नर जनरलच्या इ. स. १८३५ ठरावानुसार पर्शियन ऐवजी ‘इंग्रजी भाषा’ ही राज्यकारभाराची भाषा करण्यात आली. पूर्वी सरकारी कामकाज फार्सी भाषेतून चालत असे. मुसलमान अरेबिक फार्सी व पर्शियन भाषेचे अभिमानी असल्यामुळे ते इंग्रजी भाषाकडे दुर्लक्ष करीत असत. ग. ज. लॉर्ड हार्डिंग्जने १८४४ मध्ये प्रशासनात नोकऱ्या देते वेळी स्पर्धा परिक्षा घेतली जाईल व त्यामध्ये इंग्रजी भाषेला महत्त्व दिले जाईल असे जाहीर केले. मुसलमानांना इंग्रजी येत नसल्यामुळे सरकारी नोकऱ्या व राज्यकारभारापासून दूर गेले. त्यामुळे ब्रिटिशांविषयी द्वेषाची भावना निर्माण झाली.

प्रशासनातील भेदभाव :

ब्रिटिश शासन चालविताना वांशिक भेदभाव करत असत. ते स्वत:ला सर्वात श्रेष्ठ समजत व हिंदी लोकांना कनिष्ठ समजले जाऊ लागले. ते काळे, अडाणी, अज्ञानी व इंग्रजी भाषा येत नाही म्हणून अपमान करत असत. ब्रिटिश लोकांना मोठ्या हुद्द्याच्या नोकऱ्या दिल्या जात व पगारही जास्त असत. उलट हिंदी लोकांना कनिष्ठ प्रतिच्या कमी पगाराच्या नोकऱ्या दिल्या जात. यामुळे हिंदी लोकांच्या मनात असंतोष निर्माण झाला.

प्रशासनात दोष :

प्रशासनात परकीय ब्रिटिश असल्याने भारतीय जनतेत आत्मीयतेची भावना नव्हती. राज्यकारभाराची भाषा इंग्रजी असल्याने भारतीयांना राज्यकारभारापासून दूर राहावे लागत. तसेच राज्यकारभारात लाचलुचपत, वशिलेबाजीचे थैान सुरू होते. प्रशासनातील प्रमुख पदे व जागा ब्रिटिशांना राखून ठेवल्या जात. हिंदी नोकरांना ते तुच्छतेने वागवित व त्यांचा तिरस्कार करत. या ब्रिटिशांच्या दोषामुळे असंतोष निर्माण झाला.

पक्षपाती न्यायव्यवस्था :

ब्रिटिशांनी आपला राज्यकारभार चालविण्यासाठी भारतात नवी न्याय व्यवस्था चालू केली. नवी न्यायदानाची पद्धत अज्ञानी लोकांना अपरिचित होती. न्यायालये लाचलूचपतीने बरबटलेली होती. ब्रिटिश व हिंदी नागरिक यांच्यासाठी एकच न्यायव्यवस्था नव्हती. ब्रिटिशांना वेगळा न्याय व सौम्य शिक्षा दिल्या जात. तर भारतीय लोकांना वेगळा न्याय व कडक शिक्षा दिल्या जात. त्यामुळे न्याय व्यवस्थेवर हिंदी लोक नाराज होते.


लष्करी कारणे :

हिंदी शिपायांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या :

भारतीय लष्करात फार मोठा असंतोष निर्माण झाला होता. या लष्करात युरोपियन व हिंदी शिपाई होते. हिंदी शिपायांना सैन्यात दाखल होताना धार्मिक स्वातंत्र्याची ग्वाही दिली जात असे. परंतु प्रत्यक्ष दाखल झाल्यानंतर धार्मिक भावना दुखावणारे नियम लष्करात लागू केले. शिपायांना गंध लावू नये, शेंडी राखू नये, लुंगी नेसू नये, दररोज दाढी करावी इत्यादी बंधने पाळावी लागत असत. याविरुद्ध इ. स. १८०६ मध्ये वेल्लोर येथील शिपायांनी बंड केले. वेल्लोरचा किल्ला घेऊन तेथील युरोपियनांची कत्तल केली. समुद्रपर्यटन करणे हिंदु धर्मशास्त्रांनी सांगितलेल्या आज्ञेच्या विरुद्ध आहे. तरी ही इ. स. १८२४ मध्ये ब्रह्मदेशावर स्वारीसाठी निघण्याची आज्ञा दिली असता बराकपूर येथील शिपायांनी नाकारले व बंड केले. क्रिमियन युद्धाच्या (१८५४-५६) आघाडीवर जाण्यास हिंदी शिपायांनी नकार दिला. तेंव्हा इ. स. १८५६ मध्ये जनरल सर्वीस एन्लिस्टेंट ॲक्ट पास करुन लष्करी सेवेसाठी भारताबाहेर जाण्यास हिंदी शिपायांवर बंधन घातले. त्यामुळे हिंदी शिपाई नाराज झाले.

हिंदी शिपायांना बढत्या नव्हत्या :

हिंदी सैनिकांना मोठा पराक्रम करूनही वरची जागा मिळत नव्हती. याउलट नवीन सैन्यात प्रवेश घेतलेल्या साध्या युरोपियन शिपायास मोठा पगार व मानमरातब मिळत असत. त्यांचा स्वाभिमान वारंवार दुखविला जाई. हिंदी शिपायास जास्तीत जास्त सुभेदार बनता येई. सुभेदाराचा पगार हा नव्या दाखल होणाऱ्या ब्रिटिश शिपाया पेक्षा कमी होता. धर्मांतर केल्यास मात्र ताबडतोब बढत्या मिळत.

इंग्रजांच्या अजिंक्यत्वास तडे :

इंग्रजांनी हिंदुस्थानात व्यापाराबरोबर राजकीय सत्ता स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला होता. पुढे त्यांनी मोठे साम्राज्य निर्माण केले होते. इंग्रज स्वत:ला अजिंक्य समजत असत. त्यांच्या विजयाची परंपरा अफगाण पठाणांनी सन १८३९-१८४२ या युद्धात मोडली. इ. स. १८५४-१८५६ काळातील क्रिमियन युद्धातील रशियाबरोबर मोठा सामना करताना मोठी मानहानी झाली. तसेच इराणचे १८५६ युद्ध कसेबसे जिंकले. इंग्रज अजिंक्य आहेत हा समज खोटा ठरला आणि आत्मविश्वास हिंदी जनतेत निर्माण झाला.

तात्कालिक कारण :

इ. स. १८५३ पासून हिंदुस्थानात लष्करासाठी ‘एनफील्ड’ बंदुका वापरात आणल्या गेल्या. या रायफलीच्या काडतुसांना गाईची व डुकराची चरबी लावली जात असे अशी बातमी लष्करात पसरली. चरबीयुक्त काडतुसे तोेंडाने तोडावी लागत असत. गाय हिंदुंना पवित्र तर डुक्कर मुसलमानांना निषिद्ध असल्यामुळे धार्मिक भावना दुखविणारे हे कृत्य होते. इंग्रज आपला धर्म बुडवण्यास निघाले आहेत असा समज होऊन हिंदी सैनिक खवळले. एप्रिल १८५७ मध्ये बराकपूरच्या छावणीतील शिपायांनी चरबीयुक्त काडतुसे वापरण्यास नकार दिला. तेंव्हा त्यांच्यावर लष्करी कायद्याप्रमाणे चौकशी होऊन दहा वर्षे कारवासाच्या शिक्षा देण्यात आल्या. या तत्कालीन कारणाबाबत इंग्लंडचे पंतप्रधान डिझरायली म्हणतात, ‘‘चरबीयुक्त काडतुसे हे बंडाचे कारण नसून निमित्त आहे. साम्राज्याचा ऱ्हास आणि शेवट काही अशा कारणामुळे होत नाही. बंडाचे मुख्य कारण म्हणजे गेल्या २५ वर्षातील सुधारणा व त्याची काटेकोरपणे केलेली कार्यवाही हे आहे.’’ या काडतूस प्रकरणामुळे १८५७ च्या उठावास सुरुवात झाली.

 

मित्रांसोबत शेयर करा.

Leave a comment

Your email address will not be published.

error: