१८५७ च्या उठावाचे परिणाम

१८५७ च्या उठावाचे परिणाम :

या उठावात भारतीयांचा मोठा पराभव झाला असला तरी या उठावाचा ब्रिटिशांना मोठा धक्का बसला होता. या उठावामुळे भारतीय इतिहासाला कलाटणी देणारी घटना व भारतावर परिणाम घडविणारी महान घटना म्हणून याचा उल्लेख करण्यात येतो. ब्रिटिश राज्यकर्त्यांना भारतीय जनतेच्या असंतोषाची जाणीव झाली. ब्रिटिश राज्यकर्त्यांनी आपल्या धोरणात भारताविषयी आमूलाग्र बदल केले. या उठावामुळे जुने युग संपले व नव्या युगाची निर्मितीची वाटचाल सुरू झाली. एस. आर. शर्मा हा इतिहासकार याबाबत म्हणतो की, ‘‘आधुनिक भारताची जडणघडण करण्यामध्ये १८५७ या सालाला मोठे स्थान आहे. या प्रचंड उठावामुळे एक पर्व संपले आणि उठाव मोडून काढल्यामुळे दुसऱ्या युगाची सुरुवात झाली.’’ या उठावामुळे राणीने जाहिरनाम जाहीर केला व ईस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता संपवुन इंग्लंडच्या पार्लेंटची भारतात सत्ता निर्माण झाली. या उठावाचे जगभर पडसाद उमटले व भारतीयांच्यात राष्ट्रीय भावना निर्माण झालेली पहायला मिळाली. या उठावाचे परिणाम पुढीलप्रमाणे आहेत.

ईस्ट इंडिया कंपनी कारभाराचा शेवट :

१८५७ च्या उठावाचा महत्त्वाचा परिणाम म्हणजे सरकार अधिनियमानुसार भारतीय प्रशासनाचे नियंत्रण कंपनीकडून काढून घेऊन ब्रिटिश राजपदाकडे म्हणजे इंग्लंडच्या राणीकडे सोपविण्यात आले. या साठी २ ऑगस्ट १८५८ रोजी ब्रिटिश पार्लेंटने कायदा केला. त्यानुसार कंपनीचे प्रांत व सत्ता राणीकडे सोपविली. राणीच्या वतीने गव्हर्नर जनरल ऐवजी नवे पद व्हाईसरॉयचा ब्रिटिश राजपदाचा प्रतिनिधीची नेणूक करण्यात आली. भारताचा कारभार पाहण्यासाठी भारतमंत्री नियुक्त करण्यात येऊन त्याच्या मदतीसाठी १५ सदस्यांचे ‘इंडियन कौन्सिल’ नेून देण्यात आले.

राणीचा जाहीरनामा :

१८५७ च्या उठावानंतर भारतीयांच्या मनात निर्माण झालेला अविश्वास दूर करण्यासाठी ब्रिटनची राणी व्हिक्टोरिया हिने १ नोव्हेंबर १८५८ रोजी एक शाही घोषणा केली. यास राणीचा जाहीरनामा म्हणून ओळखले जाते. हा जाहीरनामा ग. ज. लॉर्ड कॅनिंग याने अलाहाबाद येथे दरबार भरवून ‘राणीचा जाहिरनामा’ वाचून दाखवला. या जाहीरनाम्यात खालील गोष्टींचा समावेश केला आहे.

  1. भारतीय संस्थानांच्या अंतर्गत राज्यकारभारात ब्रिटिश सरकार हस्तक्षेप करणार नाही.
  2. भारतीयांना त्यांच्या जात, वर्ण व धर्माचा विचार न करता पात्रता पाहून सरकारी नोकऱ्या दिल्या जातील.
  3. सर्व भारतीयांना समानतेने वागविले जाईल. भेदभाव केला जाणार नाही.
  4. भारतीयांना धार्मिक स्वातंत्र्य व समानता याची हमी देण्यात येईल.
  5. ब्रिटन भारतात साम्राज्यविस्तार करणार नाही.
  6. भारतीयांचा सामाजिक व धार्मिक चाली रीतीमध्ये कसलाही हस्तक्षेप केला जाणार नाही.
  7. संस्थानिकाना स्वातंत्र्य देण्यात येऊन त्यांना दत्तक घेण्यास परवानगी दिली जाईल.
  8. देशाच्या विकासासाठी अनेक योजना राबविण्यात येतील.

या जाहीरनाम्याचे रुपांतर १८५८ च्या कायद्यात करण्यात आले.

सैन्याची पुनर्रचना :

१८५७ च्या उठावाची सुरुवात कंपनीच्या लष्करातील हिंदी सैनिकांनीच केली होती. याची पुनरावृत्ती होऊ नये म्हणून ब्रिटिशांनी सैन्याची पुनर्रचना विभाजन व संतुलन या तत्त्वावर केली. सन १८६१ च्या आदेशान्वये कंपनीच्या सैन्याचे सरकारकडे हस्तांतरण करण्यात आले. युरोपियन सैन्याची संख्या ४०,००० वरुन २५,००० व भारतीय शिपायांची संख्या दोन लाख पंधरा वरुन एक लाख एकेचाळीस हजार एवढी करण्यात आली. लष्करातील सर्व अधिकार पदे इंग्रजांना देण्यात आली. जात, धर्म, पंथ यावर आधारित पलटणी निर्माण केल्या. पुढे शीख, गुरखा, पंजाबी, रजपूत व मराठा या पलटणी तयार करण्यात आल्या. भारतीयांचे ऐक्य नष्ट व्हावे यासाठी जातीय व पंथीय पलटणी उभारण्यात आल्या.

इंग्रजांनी आपल्या धोरणात आमुलाग्र बदल केला :

या उठावापासून इंग्रज शहाणे बनले. ज्यांच्यावर राज्य करावयाचे अशा लोकांच्या भावनांचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे. हिंदी लोकांधील सुडाची भावना नष्ट व्हावी. त्यांच्यातील भीतीचे वातावरण नाहीसे व्हावे म्हणून इंग्रजांनी राणीचा जाहीरनामा काढला. संस्थानिक, वतनदार व जहागिरदारांच्या विषयी उदार धोरण त्यांनी स्विकारले. कोणतेही संस्थान खालसा केला जाणार नाही. त्यांना दत्तक घेण्यास परवानगी दिली जाईल. त्यांचे तनखे व पदव्या दिल्या जातील. तसेच नोकऱ्यामध्ये भेदभाव केला जाणार नाही. तसेच धार्मिक स्वातंत्र्य दिले जाईल, अशी आश्वासाने दिली गेली.

मोगल सत्तेचा शेवट झाला :

सन १७०७ मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल सुभेदारांनी केंद्रीय सत्ता झुगारून स्वातंत्र्य घोषित केले. आपापल्या संस्थानात सत्ता उपभोगत राहिले. १८५७ च्या उठावात मुघल बादशहा महम्मद बहादूरशहा सहभागी झाला होता. तो मुघल बादशहाचा शेवटचा बादशहा ठरला होता. १८५६ मध्ये डलहौसीने त्यास राजवाडा सोडून जाण्याचा आदेश दिला होता. त्यावेळी तो वृद्ध होता. उठाववाल्यांनी बादशहाला बळ देऊन उठावात ओढले होते. क्रांतिकारकांनी ११ मे रोजी दिल्ली जिंकून त्यास मोघल बादशहा म्हणून घोषित केले. तेंव्हा इंग्रजांनी आक्रमक पवित्रा घेऊन २० सप्टेंबर १८५७ रोजी दिल्ली जिंकून मोगल बादशहास आजन्म कैदी म्हणून ब्रह्मदेशात रंगून येथे ठेवले. तेथे इ. स. १८६२ मध्ये बहादूरशहाचा अंत झाला. त्यांच्या मृत्यूबरोबर मुलघ सत्ता संपली.

आधुनिक युगाची सुरुवात :

१८५७ पूर्वी इंग्रजानी रेल्वे, पोस्ट, तारायंत्रे व कारखाने इत्यादींचा आधुनिक सुधारणांना प्रारंभ केला होता. भारतातील या सुधारणांना सनातनी लोकांचा प्रचंड विरोध होता. या उठावामुळे प्राचीन परंपरा नष्ट होणार, धार्मिक भावना दुखावणार यामुळे लोक नाराज होते. असे असूनही ब्रिटिशांनी या सामाजिक सुधारणा केल्या. याचा फायदा ब्रिटिशांना उठाव मोडून काढण्यासाठी झाला. पाश्चात्य देशातील नवे विचार, कल्पना या देशात आल्या. तसेच सामाजिक धार्मिक, आर्थिक, राजकीय क्षेत्रात गती आली. यामुळे आधुनिक युगाची सुरुवात झाली.

राष्ट्रीय एकात्मतेची भावना निर्माण झाली :

भारतात पुन्हा असा उठाव होऊ नये म्हणून इंग्रजांनी सावधगिरीचे धोरण अवलंबले. त्यासाठी अती केंद्रीत नोकरशाही निर्माण करण्यात आली. यासाठी रेल्वे, तारा, टपाल इत्यादीत वाढ करण्यात आली. रेल्वे, टपाल वाढीमुळे भारत विस्तारीत होत जाऊन राष्ट्रीय एकात्मतेची भावना निर्माण झाली व नोकरशाहीच्या अरेरावीमुळे ब्रिटिश नोकरशाही विरोधी भावना अधिक वाढीस लागून राष्ट्रीय एकात्मतेची भावना वाढीस लागली. यामुळे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीला चालना मिळाली.

जनतेचा सरंजामी नेतृत्त्वावरील विश्वास कमी झाला :

१८५७ च्या उठावापर्यंत भारतातील जनता व शेतकरी यांनी सरंजामदारांचे व संस्थानिकांचे नेतृत्त्व स्विकारले. उठाव काळात सरंजामदारांनी जनतेस धोका देऊन ते ब्रिटिशांच्या बाजूस गेले व हा उठाव अयशस्वी व्हावा यासाठी प्रयत्न केला. त्याचा मोबदला म्हणून अयोध्या प्रांतातील २/३ तालुकादारांना पूर्वीच्या जमिनी परत मिळाल्या पण अनपेक्षितपणे जास्त अधिकार व सवलती मिळाल्या. राणीच्या जाहीरनाम्यात संस्थानिकांचे व जमिनदारांचे अनुवंशिक हक्क आणि मिळकती मान्य करण्यास येऊन संस्थानिकांशी जमिनदारांशी ब्रिटिशांनी समेटाचे धोरण स्विकारले. त्यामुळे तो वर्ग ब्रिटिश धार्जिण बनला.

मध्यम वर्गाकडे नेतृत्त्व :

उठावाच्या काळात भारतातील वरिष्ठ वर्गाने धोका देऊन ब्रिटिशांना मदत केली. म्हणून सामान्य जनतेचा त्यांच्या नेतृत्त्वावरील विश्वास उडाला होता. संस्थानिक, जमीनदार वर्ग इंग्रज धार्जिणे बनला. जनतेच्या गाऱ्हाण्याकडे लक्ष देणारा नवा मध्यम वर्ग पुढे आला. लोकांची दैन्यावस्था पाहून या मध्यमवर्गाने सरकारपुढे गाऱ्हाणी मांडली. त्यासाठी संस्था स्थापन केल्या. या संस्थाचे नेतृत्त्व मध्यम वर्गाने केले.

मुसलमानांना वाईट दिवस आले :

उठावानंतर इंग्रज लोक मुसलमानांनाच आपले शत्रू मानू लागले. मोघल बादशहा बहादूरशहाची रंगूनला रवानगी करण्यात आली. झांझर, वल्लभगड, फरुकनगर, फरुकाबाद येथील नबाबांना फाशी देण्यात आले व कांहीना हद्दपार करण्यात आले. १८ नोव्हेंबर १८५७ पर्यंत २४ शाहजाद्यांना (मुसलमान राजपुत्रांना) फाशी देण्यात आले. याचे कारण म्हणजे त्यांनी बंडात सहभाग व मोगल बादशाहीचे पुनर्जीवन करण्याचा प्रयत्न केला. अशी ब्रिटिशांची ठाम समजूत होती. म्हणून त्यांच्या जमीनी जप्त करण्यात आल्या. दंड आकारतेवेळी मुसलमानांपासून मिळकतीच्या ३५% दंड आकारला जाई व हिंदूंच्या मिळकतीवर १०% दंड आकारला जाई. यामुळे अनेक श्रीमंत व नामवंत मुस्लीम कुटुंबियांना आर्थिक भार सोसावा लागला.

फोडा व झोडा या भेदनीतीचा अवलंब :

१८५७ च्या उठावानंतर इंग्रजी फोडा व झोडा या भेद नितीचा अवलंब केला व आपले राज्य बळकट केले. इंग्रजांनी १८५७ च्या उठावानंतर संस्थानिकांना खुश करुन त्या प्रजेपासून फोडून घेतले. तसेच हिंदु-मुसलमानात भांडणे लावून त्यांच्यात जातीय तंटे निर्माण केले. त्यांच्यातील एकी नष्ट केली. प्रथम इंग्रजांनी मुसलमानांना झोडपले व हिंदूंना जवळ केले. हिंदूना अनेक सवलती देऊन मुसलमानाना कारभारातून डावलले. मुसलमानांना मत्सर वाटू लागला. त्यांच्यातील जातीय तेढ व जातीय भावना वाढीस लागली. त्यांच्यातील वैनस्य वाढत गेले. पुढे भेदनीतीने मुसलमानांना अनेक सवलती दिल्या. जातीय मतदार संघाची निर्मिती केली. पुढे मुस्लीमांनी पाकिस्तानची मागणी केली. याला इंग्रजांची निती कारणीभूत ठरली.

ब्रिटिश नोकरशहा व जनता यांच्यात अंतर वाढले :

१८५७ च्या उठावात केलेली दुष्कृत्ये, अत्याचार, कत्तली इंग्रज व भारतीयांच्या झाल्या. परंतु इंग्लंडधील युवकांच्या मनात भारतीय जनतेविषयी भीती निर्माण झाली. भारतात नोकरी करण्यास इंग्रज तरुण नाखूष झाले. तसेच भारतातील इंग्रज सनदी नोकर मोठा दक्षतेने काम करू लागले व भारतीय जनतेपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करू लागले. त्यामुळे नोकरशहा व जनता यात अंतर वाढत गेले.

समाज जागृती झाली :

१८५७ च्या उठावामुळे सामाजिक, धार्मिक व सांस्कृतिक क्षेत्रात सुधारणा झाल्या. यासाठी अनेक विद्‌वान लोकांनी व समाज सुधारकांनी वैचारिक जागृती केली. यांना सनातनी लोकांकडून मोठा विरोध झाला. अनेक समाजसुधारक व धर्मसुधारकांनी या कामी मोठे कार्य केले. त्यामुळे भारताचा चेहरा बदलला. अनिष्ट प्रथा पद्धतीवर या समाजसुधारकांनी मोठी टिका केली व लोकांच्यात मोठे परिवर्तने घडवून आणले. या उठावामुळे समाज जागृत झाला.

वर्णभेद प्रखर झाला :

१८५७ च्या उठावामुळे ब्रिटिश व भारतीय यांच्यातील वंश व वर्णभेद प्रखर झाला. इंग्रजांच्या वंश श्रेष्ठत्वाचा वाईट परिणाम भारतीयांना झाला. या उठावानंतर भारतीय आणि युरोपियन यांच्यातील दरी अधिक वाढत गेली. भारतीयांना सामर्थ्य संपन्न ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र उठाव करण्याची हिंमत करावी व त्यात शेकडो इंग्रज मारले जावेत हे सर्व ब्रिटिशांना धक्कादायक होते. त्यामुळे भारतीयांविरुद्ध त्यांची मने संतापाने व द्वेषाने भरून गेली. ब्रिटिशांनी भारत तलवारीच्या बळावर जिंकून घेतला आहे व तलवारीच्या बळावरच तो टिकवून धरावा लागणार आहे. त्यासाठी भारतीयांना दडपून टाकणे आवश्यक आहे असे इंग्रज मुत्सद्यांना वाटू लागले. पंच या इंग्लंडमधील वृत्तपत्राने अर्धी गोरिला व अर्धा निग्रो असे भारतीयांचे व्यंगचित्र दाखवून अशांना इंग्रजासारखी उच्च दर्जाची सत्ताच नियंत्रणाखाली ठेवू शकते असे सूचविले. भारतात इंग्रजांनी एक राज्यकर्त्यांची जात निर्माण केली. भारताला सभ्य, सुसंस्कृत बनविणे हे आपले कर्तव्य आहे असे त्यांनी भासविले. परिणामी वर्णभेद प्रखर राहिला.

सनदशीर चळवळीचा पाया घातला गेला :

१८५७ च्या उठावात अनेक ब्रिटिश अधिकाऱ्यांची व त्यांच्या नातेवाईकांची कत्तल करण्यात आली. अनेक ठिकाणे उठाववाल्यांनी ताब्यात घेतले. ब्रिटिशांच्या अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रापुढे उठाववाल्यांचा निभाव लागला नाही. उठाव दडपला गेला. या अनुभवातून भारतीय विचारवंतांना तिच्याविरुद्ध सशस्त्र उठाव करणे म्हणजे आत्मघाताला आमंत्रण देणे आहे. सशस्त्र लढ्याने ब्रिटिशांना आपण देशाबाहेर घालवू शकणार नाही याची जाण उठाववाल्यांना झाली. यासाठी पाश्चात्य ज्ञान आत्मसात करुन सनदशीर मार्गाने ब्रिटिशांना भारतातून घालविता येईल व देश स्वातंत्र्य करता येईल, या नव्या विचारातून सनदशीर चळवळीने जन्म घेतला आहे.


 

मित्रांसोबत शेयर करा.

Leave a comment

Your email address will not be published.

error: