संधी व संधीचे प्रकार

संधी म्हणजे सांधणे, जोडणे. जोडशब्द तयार करताना पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण व दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण हे एकमेकांत मिसळतात व त्या दोहोंबद्दल एक वर्ण निर्माण होतो. वर्णांच्या अशा एकञ येण्याला संधी असे म्हणतात.

संधी

संधीचे प्रकार

संधीचे मुख्य तीन प्रकार केले जातात.

  1. स्वर संधी
  2. व्यंजन संधी
  3. विसर्ग संधी

अ. स्वर संधी

एकमेकांशेजारी येणारे वर्ण हे स्वरांनी जोडले असतील तर त्याला स्वर संधी असे म्हणतात. स्वर+स्वर अशी त्यांची रचना असते. उदा.

सूर्य+अस्त= (अ+अ)= सूर्यास्त

सजातीय स्वर संधी 

-हस्व किंवा दीर्घ स्वरापुढे तोच स्वर  -हस्व किंवा दीर्घ आल्यास म्हणजेच दोन सजातीय स्वर लागोपाठ आल्यास त्या दोहोंबद्दल त्या जातीतील एकच दीर्घ स्वर होतो. याला सजातीय स्वर संधी असे म्हणतात. उदा.

एकञ येणारे स्वर व संधीपोटशब्दजोडशब्द
अ+अ=आसूर्य+अस्त सूर्यास्त
अ+आ=आदेव+आलयदेवालय
आ+अ=आविद्या+अर्थीविद्यार्थी
 आ+आ=आमहिला+आश्रममहिलाश्रम
 इ+इ=ईमुनि+इच्छामुनीच्छा
इ+ई=ईगिरि+ईशगिरीश
 ई+ई=ईमही+ईशमहीश
उ+उ=ऊगुरु+उपदेशगुरूपदेश
ऊ+उ=ऊभू+उद्धारभूद्धार

गुणादेश स्वर संधी 

  1. अ किंवा आ यांच्यापुढे इ किंवा ई आल्यास त्या दोहोऐवजी ए येतो.
  2. अ किंवा आ यांच्यापुढे उ किंवा ऊ आल्यास त्या दोहोऐवजी ओ येतो.
  3. तसेच अ किंवा आ यांच्यापुढे ऋ आल्यास त्या दोहोऐवजी अर् येतो.
एकञ येणारे स्वर व संधीपोटशब्दजोडशब्द
अ+इ=एमनुष्य+इतरमनुष्येतर
अ+ई=एराम+ईश्वररामेश्वर
आ+इ=एज्ञान+इश्वरज्ञानेश्वर
आ+ई=एलंका+ईश्वरलंकेश्वर
अ+उ=ओपर+उपकारपरोपकार
अ+ऊ=ओजल+ऊर्मीजलोर्मी
आ+उ=ओधारा+उष्णधारोष्ण
आ+ऊ=ओगंगा+ऊर्मीगंगोर्मी
अ+ऋ=अर्सप्त+ऋषीसप्तर्षी
आ+ऋ=अर्राजा+ऋषीराजर्षी

वृद्ध्यादेश स्वर संधी 

  1. अ किंवा आ यांच्यापुढे ए किंवा ऐ आल्यास त्या दोहोऐवजी ऐ येतो.
  2. अ किंवा आ यांच्यापुढे ओ किंवा औ आल्यास त्या दोहोऐवजी औ येतो. याला वृद्ध्यादेश असे म्हणतात.
एकञ येणारे स्वर व संधीपोटशब्दजोडशब्द
अ+ए=ऐक्षण+उकक्षणैक
आ+ए=ऐसदा+एवसदैव
अ+ऐ=ऐजन+ऐक्यजनैक्य
आ+ऐ=ऐविद्या+ऐश्वर्यविद्येश्वर्य
अ+ओ=औजल+ओघजलौघ
आ+ओ=औयमुना+ओघयमुनौघ
अ+औ=औवन+औषधीवनौषधी
आ+औ=औक्षमा+औचित्यक्षमौचित्य

यणादेश स्वर संधी 

इ, उ व ऋ (-हस्व किंवा दीर्घ) यांच्या पुढे विजातीय स्वर आल्यास-

  1. इ, ई बद्दल य हा वर्ण येऊन पुढील स्वर त्यात मिसळतो.
  2. उ, ऊ बद्दल व हा वर्ण येऊन पुढील स्वर त्यात मिसळतो. आणि
  3. ऋ बद्दल र हा वर्ण येऊन पुढील स्वर त्यात मिसळतो.
एकञ येणारे स्वर व संधीपोटशब्दजोडशब्द
इ+अ=य्+अ=यप्रति+अंतरप्रत्यंतर
इ+आ=य्+आ=यावि+आसंगव्यासंग
इ+उ=य्+उ=युअति+उत्तमअत्युत्तम
ई+उ=य्+उ=युनदी+उगमनद्युगम
इ+ए=य्+ए=येप्रति+एकप्रत्येक
ई+ए=य्+ए=येकिती+एककित्येक
उ+अ=व्+अ=वमनु+अंतरमन्वतंर
उ+आ=व्+आ=वासु+आगतस्वागत
ऊ+ई=व्+ई=वीभानू+ईश्वरभान्वीश्वर
ऋ+आ=र्+आ=रापितृ+आज्ञापिञाज्ञा
ऋ+आ=र्+औ=रौपितृ+औदार्यपिञौदार्य

उर्वरीत स्वर संधी 

ए, ऐ, ओ ,औ या स्वरांपुढे कोणताही स्वर आला तरी त्याबद्दल अनुक्रमे अय, आय, अवी, आवि असे आदेश होऊन पुढील स्वर त्यात मिसळतो.

एकञ येणारे स्वर व संधीपोटशब्दजोडशब्द
ए+अ=अय्+अ=अयने+अननयन
ऐ+अ=आय्+अ=आयगै+अनगायन
ओ+ई=अव्+ई=अवीगो+ईश्वरगवीश्वर
औ+इ=आव्+इ=आविनौ+इकनाविक
 ओ+अ=अव्+अ=अवपो+अनपवन
औ+अ=आव्+अ=आवपौ+अनपावन

ब. व्यंजन संधी

जोडाक्षर तयार होताना  जवळ जवळ येणाऱ्या दोन वर्णांपैकी दोन्ही व्यंजने असतील किंवा पहिला वर्ण व्यंजन व दुसरा वर्ण स्वर असेल, तर त्याला व्यंजन संधी असे म्हणतात. व्यंजन+व्यंजन किंवा व्यंजन+स्वर असे त्याचे स्वरूप असते.

प्रथम व्यंजन संधी 

पहिल्या पाच वर्णांपैकी अनुनासिकाशिवाय कोणत्याही व्यंजनापुढे कठोर व्यंजन आले असता त्या पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील पहिले कठोर व्यंजन येऊन संधी होतो. याला प्रथम व्यंजन संधी असे म्हणतात.

पोटशब्दएकञ येणारे वर्णझालेला बदलसंधी
विपद्+कालद्+क्=त्+क्=त्क् द् चा त्विपत्काल
वाग्+पतिग्+प्=क्+प्=क्प्ग् चा क्वाक्पति
वाग्+ताडनग्+त्=क्+त्=क्त्ग् चा क्वाक्ताडन
षड्+शास्ञड्+श्=ट्+श्=ट्श ड् चा ट्षट्शास्ञ
क्षुध+पिपासाध्+प्=त्+प्=त्प्ध् चा त्क्षुत्पिपासा
आपद्+कालद्+क्=त्+क्=त्क्द् चा त् आपत्काल
शरद्+कालद्+क्=त्+क्=त्क्द् चा त् शरत्काल
क्षुद्+पीडाद्+प्=त्+प्=त्प्द् चा त् क्षुत्पीडा

तृतीय व्यंजन संधी 

पहिल्या पाच वर्गातील कठोर व्यंजनापुढे अनुनासिकाखेरीज स्वर किंवा मृदू व्यंजन आल्यास त्याच्या जागी त्याच वर्गातील तिसरे व्यंजन येऊन संधी होतो. याला तृतिय व्यंजन संधी म्हणतात.

पोटशब्दएकञ येणारे वर्णझालेला बदलसंधी
वाक्+विहारक्+व्=ग्+व्=ग्वक् चा ग्वाग्विहार
षट्+रिपूट्+र्=ड्+र्=ड्रट् चा ड्षड्रिपू
सत्+आचारत्+आ=द्+आ=दात् चा द्सदाचार
उत्+गमत्+ग्=द्+ग्=द्गत् चा द्उद्गम
उत्+ध्वस्तत्+ध्=द्+ध्=द्धत् चा द्उद्ध्वस्त
सच्चित+आनंदत्+आ=द्+आ=दात् चा द्सच्चिदानंद
सत्+वासनात्+व=द्+व=द्वत् चा द्सद्वासना
विद्युत+दीपत्+द्=द्+द्=द्दत् चा द्विद्युद्दीप
भगवत्+भक्तीत्+भ=द्+भ्=द्भत् चा द्भगवद्भक्ती
अच्+आदीच्+आ=ज+आ=जाच् चा ज्अजादी
अप्+जप्+ज्=ब्+ज=ब्जप् चा ब्अब्ज
जगत्+ईश्वरत्+ई=द्+ई=दीत् चा द्जगदीश्वर
षट्+आननट्+आ=ड्+आ=डाट् चा ड्षडानन
सत्+भावनात्+भ्=द्+भ्=द्भत् चा द्सद्भावना
दिक्+विजयक्+व्=ग्+व्=ग्वक् चा ग्दिग्विजय
भगवत्+गीतात्+ग्=द्+ग्=द्गत् चा द्भगवद्गीता
दिक्+अंबरक्+अ=ग्+अ=गक् चा ग्दिगंबर
दिक्+जहक्+अ=ग्+ग्=ग्गक् चा ग्दिग्गज
दिक्+अन्तक्+अ=ग्+अ=गक् चा ग्दिगन्त

अनुनासिक संधी 

पहिल्या पाच वर्गातील कोणत्याही व्यंजनापुढे अनुनासिक आल्यास पहिल्या व्यंजनाबद्दल त्याच वर्गातील अनुनासिक व्यंजन येऊन संधी होतो, याला अनुनासिक संधी म्हणतात.

पोटशब्दएकञ येणारे वर्णझालेला बदलसंधी
षट्+मासट्+म्=ण्+म्=ण्म ट् चा ण्षण्मास
जगत्+नाथत्+न्=न्+न्=न्नत् चा न्जगन्नाथ
सत्+मतीत्+म्=न्+म्=न्म त् चा न्सन्मती
चित्+मयत्+म्=न्+म्=न्म त् चा न्चिन्मय
मत्+मातात्+म्=न्+म्=न्म त् चा न्मन्माता
तत्+मयत्+म्=न्+म्=न्म त् चा न्तन्मय
सत्+मार्गत्+म्=न्+म्=न्म त् चा न्सन्मार्ग
भगवत्+नामत्+म्=न्+म्=न्म त् चा न्भगवन्नाम
षट्+मुखट्+म्=ण+म्=ण्म ट् चा ण्षण्मुख
वाक्+मयक्+म्=ङ+म्=ङम्क् चा ङवाङमय
जगत्+नियंतात्+न्=न्+न्=न्नत् चा न्जगन्नियंता
वाक्+निरसक्+न्=ङ+न्=ङन्क् चा ङवाङनिरस
वाक्+निश्चयक्+न्=ङ+न्=ङन्क् चा ङवाङनिश्चय
दिक्+मूढक्+म्=ङ+म्=ङम्क् चा ङ दिङ्मूढ

‘त’ व्यंजन संधी

त या व्यंजनापुढे च्, छ् आल्यास त बद्दल च् होतो.

पोटशब्दएकञ येणारे वर्णझालेला बदलसंधी
सत्+चरिञत्+च्=च्+च्=च्चत् चा च्सच्चरिञ
तत्+छञत्+छ=च्+छ=च्छत् चा च्तच्छञ
उत्+छेदत्+छ=च्+छ=च्छत् चा च्उच्छेद

त या व्यंजनापुढे ज् , झ् आल्यास त बद्दल ज् होतो.

पोटशब्दएकञ येणारे वर्णझालेला बदलसंधी
उत्+ज्वलत्+ज्=ज्+ज्=ज्ज्त् चा ज्उज्ज्वल
सत्+जनत्+ज्=ज्+ज्=ज्ज्त् चा ज्सज्जन
जगत्+जीवनत्+ज्=ज्+ज्=ज्ज्त् चा ज्जगज्जीवन
यावत्+जीवनत्+ज्=ज्+ज्=ज्ज्त् चा ज्यावज्जीवन
शरत्+झंझावतत्+झ=ज्+झ्=ज्झ्त् चा ज्शरज्झंझावत

त या व्यंजनापुढे ट् , ठ् आल्यास त बद्दल ट् होतो.

पोटशब्दएकञ येणारे वर्णझालेला बदलसंधी
तत्+टीकात्+ट्=ट्+ट्=ट्टत् चा ट्तट्टीका

त या व्यंजनापुढे ल् आल्यास त बद्दल ल्  होतो.

पोटशब्दएकञ येणारे वर्णझालेला बदलसंधी
उत्+लंघनत्+ल्=ल्+ल्=ल्लत् चा ल्उल्लंघन
उत्+लेखत्+ल्=ल्+ल्=ल्लत् चा ल्उल्लेख
तत्+लीनत्+ल्=ल्+ल्=ल्लत् चा ल्तल्लीन
विद्युत्+लतात्+ल्=ल्+ल्=ल्लत् चा ल्विद्युल्लता

त या व्यंजनापुढे श् आल्यास त बद्दल च् होतो व श बद्दल छ् होतो.

पोटशब्दएकञ येणारे वर्णसंधी
सत्+शिष्यत्+श्=च्+छ=च्छसच्छिष्य
सत्+शीलत्+श्=च्+छ=च्छसच्छिल
मृत्+शकटीकत्+श्=च्+छ=च्छमृच्छकटिक
उत्+शिष्टत्+श्=च्+छ=च्छउच्छिष्ट

‘म’ पुढे स्वर आल्यास तो स्वर मागील ‘म्’ मध्ये मिसळून जातो. व्यंजन आल्यास ‘म्’ बद्दल मागील अक्षरावर अनुस्वार येतो. उदा.

  1. सम+आचार=समाचार
  2. सम्+गती= संगती
  3. सम्+कल्प=संकल्प
  4. सम्+बंध=संबंध
  5. किम्+कर=किंकर

‘छ्’ पूर्वी -हस्व स्वर आल्यास त्या दोहोंमध्ये ‘च्’ हा वर्ण येतो. उदा.

  1. रत्न+छाया=रत्नच्छाया
  2. शब्द+छल=शब्दच्छल

क. विसर्ग संधी

विसर्ग हे स्वरादी आहेत. विसर्ग हे कोणत्यातरी स्वरांनंतर येतात. विसर्गसंधी मध्ये एकञ येणाऱ्या वर्णांतील पहिला वर्ण विसर्ग व दुसरा वर्ण व्यंजन किंवा स्वर असतो, तेंव्हा त्याला विसर्गसंधी असे म्हणतात.

विसर्ग-उकार संधी

विसर्गाच्या मागे अ हा स्वर असून पुढे मृदू व्यंजन आल्यास विसर्गाचा उ होतो व तो मागील अ मध्ये मिसळून त्याचा ओ होतो.

यशः+धन=यशोधनमनः+रंजन=मनोरंजन
तेजः+निधी=तेजोनिधीरजः+गुण=रजोगुण
मनः+राज्य=मनोराज्यमनः+वृत्ती=मनोवृत्ती
मनः+बल=मनोबलअधः+वदन=अधोवदन
मनः+रथ=मनोरथतपः+बल=तपोबल

विसर्ग-र्-संधी

विसर्गाच्या मागे अ, आ शिवाय कोणताही स्वर असून पुढे मृदू वर्ण आल्यास विसर्गाचा र् होऊन संधी होतो. याला विसर्ग-र्-संधी असे म्हणतात.

पोटशब्दएकञ येणारे वर्णसंधी
निः+अंतरनि+र्+अंतरनिरंतर
बहिः+अंगबहि+र्+अंगबहिरंग
निः+विकारनि+र्+विकारनिर्विकार
निः+इच्छानि+र्+इच्छानिरिच्छा
दुः+दैवदु+र्+दैवदुर्दैव
दुः+वासनादु+र्+वासनादुर्वासना
दुः+गतीदु+र्+गतीदुर्गती
धनुः+वातधनु+र्+वातधनुर्वात
दुः+जनदु+र्+जनदुर्जन
दुः+आत्मादु+र्+आत्मादुरात्मा
धनुः+विद्याधनु+र्+विद्याधनुर्विद्या
निः+लोभनि++र्+लोभनिर्लोभ
निः+उद्योगनि+र्+उद्योगनिरूद्योग
आशीः+वचनआशी+र्+वचनआशीर्वचन
आयुः+वेदआयु+र्+वेद आयुर्वेद
  • पदाच्या शेवटी ‘स’ येऊन त्याच्यापुढे कोणतेही व्यंजन आल्यास ‘स्’ चा विसर्ग होतो. उदा. मनस्+पटल=मनःपटल
  • पदाच्या शेवटी ‘र्’ येऊन त्याच्या पुढे कोणतेही कठोर व्यंजन आल्यास त्या ‘र्’ चा विसर्ग होतो. उदा. चतुर्+सूञी=चतुःसूञी
  • विसर्गाच्या ऐवजी येणाऱ्या र् च्या मागे अ व पुढे मृदू वर्ण आल्यास तो ‘र्’ तसाच राहून संधी होतो. उदा.
  1. अंतर्+गत=अंतर्गत
  2. पुनर्+जन्म=पुनर्जन्म
  3. अंतर्+आत्मा=अंतरात्मा
  4. पुनर्+उक्ती=पुनरूक्ती
  • विसर्गाच्या मागे अ हा स्वर असून पुढे क् , ख् , प् , फ् यापैकी एखादे व्यंजन आले तर विसर्ग कायम राहतो. माञ पुढे अन्य स्वर आला तर विसर्ग लोप पावतो. उदा.
  1. रजः+कण=रजःकण
  2. अधः+पात=अधःपात
  3. इतः+उत्तर=इतउत्तर
  4. प्रातः+काल=प्रातःकाल
  5. तेजः+पुंज=तेजःपुंज
  • विसर्गाच्या मागे इ किंवा उ असून पुढे क् , ख् , प् , फ् यापैकी कोणताही वर्ण आल्यास विसर्गाचा ष् होतो. उदा.
  1. दुः+परिणाम=दुष्परिणाम
  2. दुः+कृत्य=दुष्कृत्य
  3. निः+पाप=निष्पाप
  4. निः+कारण=निष्कारण
  • विसर्गाच्या पुढे च् , छ् आल्यास विसर्गाचा श् होतो आणि त् , थ् आल्यास विसर्गाचा स् होतो. उदा.
  1. मनः+ताप=मनस्ताप
  2. निः+तेज=निस्तेज
  3. दुः+चिन्ह=दुश्चिन्ह
  4. निः+चल=निश्चल
  • विसर्गाच्या पुढे श् , स् आल्यास विसर्ग विकल्पाने कायम राहतो किंवा लोप पावतो. उदा.
  1. निः+संदेह=निःसंदेह
  2. चतुः+शृंगी=चतुःश्रृंगी
  3. दुः+शासन=दुःशासन

मराठीतील विशेष संधी

  • पूर्वरूप संधी – कधी कधी दोन स्वर एकपुढे एक आले असता त्यातील पहिला स्वर (पूर्व स्वर) न बदलता तसाच राहतो व दूसरा स्वर लोप पावतो. उदा.
  1. लाडू+आत=लाडूत
  2. चांगले+असे=चांगलेसे
  3. नदी+आत=नदीत
  4. साजे+असा=साजेसा
  • पररूप संधी – कधी कधी संधी होताना पहिल्या पदातील शेवटचा स्वर लोप पावतो व दूसरा स्वर (पर स्वर) कायम राहून संधी होतो. उदा.
  1. हर+एक=हरेक
  2. भरड+ऊन=भरडून
  3. चिंधी+ओटी=चिंधोटी
  4. घर+ई=घरी
  • दीर्घ स्वरापुढे येणाऱ्या स्वराचा मागील स्वराशी सामान्यतः संधी होत नाही. उदा.
  1. जा+ऊन=जाऊन
  2. हो+ऊ=होऊ
  3. घे+ईल=घेईल
  • ‘ही’ या शब्दयोगी अव्ययाचा संख्याविशेषणाशी दोन प्रकारे संधी होतो. उदा.
  1. दोन+ही=दोन्ही/दोनी
  2. तीन+ही=तिन्ही/तिनी
  3. चार+ही=चार्ही/चारी
  • अनुरूप, अनुसार यांसारखे शब्द जोडताना मागील शब्दाचे सामान्यरूप होऊन मग पूर्वरूप संधी होतो. उदा.
  1. गरज+अनुसार=गरजेनुसार
  2. विषय+अनुरूप=विषयानुरूप
  3. पद्धत+अनुसार=पद्धतीनुसार
  • बोली भाषेतील संधी – बोलण्याच्या ओघात मराठीत काही शब्द एकमेकांत मिसळून नवी रुपे तयार होतात. उदा.
  1. येतो+आहे=येतोहे/येतोय
  2. बसला+आहात=बसलाआहात/बसलात
  3. गेली+आहे=गेलीहे/गेलीय

सूचना: संपूर्ण मराठी व्याकरण अभ्यासण्यासाठी कृपया खालील बटनावर क्लिक करा.