श्वसन संस्था (Respiratory System)

श्वास आत घेणे आणि बाहेर सोडणे एवढ्यापुरतीच श्वसनाची क्रिया मर्यादित नसते. सात्मीकरण झालेल्या म्हणजेच पचन झालेल्या अन्नापासून ऊर्जामुक्त करण्याची क्रिया म्हणजे श्वसन होय.

श्वासोच्छवास (Respiration/ Breathing)
  • श्वासोच्छवास ही भौतिक प्रक्रिया आहे.
  • ऑक्सिजनयुक्त हवा फुफ्फुसात प्रवेश करणे तसेच कार्बन डायऑक्साईडयुक्त हवा फुफ्फुसाबाहेर टाकली जाणे या क्रियेला बाह्यश्वसन किंवा श्वासोच्छवास असे म्हणतात.
  • श्वासोच्छवासाची क्रिया श्वास आणि उच्छवास या दोन टप्प्यांमध्ये पूर्ण होते.

श्वास (Breath-In/Inhalation) – ऑक्सिजनयुक्त हवा शरीरामध्ये घेण्याच्या प्रक्रियेला श्वास असे म्हणतात.

उच्छवास (Breath-Out/Exhalation) – कार्बन डायऑक्साईडयुक्त हवा शरीराबाहेर सोडण्याच्या प्रक्रियेला उच्छवास असे म्हणतात.

श्वासोच्छवास – यामध्ये फुफ्फुसे व फुफ्फुस धमनीतील रक्त यांच्यात ऑक्सिजन आणि कार्बन डायऑक्साईड यांची देवाणघेवाण होते. या क्रियेला विसरण असे म्हणतात. श्वासातील ऑक्सिजन फुफ्फुसांमध्ये वेगळा होऊन रक्तात मिसळला जातो. तर रक्तातील कार्बन डायऑक्साईड फुफ्फुसांमध्ये उच्छवासाद्वारे मिसळला जातो व त्यानंतर फुफ्फुसातून शरीराबाहेर टाकला जातो.

मानवी श्वसन संस्था

Related image

  • रक्तातील कार्बनडायऑक्साइडचे प्रमाण जास्त असल्यास श्वसनाचा वेग वाढतो.
  • प्रौढ व्यक्तींमध्ये श्वसनाचा वेग प्रति मिनिटाला १४ वेळा एवढा असतो. लहान मुलांत तो प्रति मिनिटाला ४५, मोठ्या मुलांमध्ये प्रति मिनिटाला २५ एवढा असतो.

मानवातील श्वसन संस्थेत अनुक्रमे पुढील घटकांचा सहभाग असतो.

१) बाह्य नाकपुड्या (External Nostrils)

मानवी श्वसनक्रिया ही नाकपुड्यांपासून सुरू होते. नाकापुड्यातून हवा आत जाताना ती केसामार्फत गाळली जाते म्हणून हवेतील धुळीचे कण, माती असे टाकाऊ घटक फुप्फुसापर्यंत पोहचले जाऊ शकत नाहीत.

२) घसा (Pharynx)

  • हा घटक श्वसननलिका व अन्ननलिका या दोन्हीही क्रियेत भाग घेतो.
  • श्वासनलिका अन्ननलिकेच्या पुढे असते. श्वासनलिकेच्या वरच्या बाजूस एक झाकण असते. अन्ननलिकेत अन्न जाताना या झाकणामुळे श्वासनलिका झाकली जाते. त्यामुळे श्वासनलिकेत बहुधा अन्नाचे कण शिरत नाहीत. इतर वेळी श्वासनलिका उघडी असते.
  • घसा जिथे अन्ननलिकेस जोडला जातो, त्या जागेस ‘गलेट’ असे म्हणतात.

3) ग्रसनी / स्वरयंत्र (Larynx)

घश्याद्वारे आलेला वायू श्वसननलिकेकडे कंठाद्वारे जातो. श्वसननलिका या भागाद्वारे आवाज निर्माण करू शकते म्हणून या भागाला ध्वनीचा डब्बा असेही म्हणतात. स्वरयंञ/कंठ यामध्ये व्होकल काॅर्ड नावाची एक काॅर्ड असते ज्यामुळे आवाज तयार होतो. पुरूषामध्ये २०mm तर स्त्रियांमध्ये हे प्रमाण ५mm ने कमी असते.

4) श्वसन नलिका (Trachea)

  • श्वसन नलिकेचे रूपांतर श्वसनात होऊन ती दोन्ही फुफ्फुसांना जोडलेली असते.
  • श्वासनलिकेचा सुरुवातीचा भाग स्वरयंत्रामुळे फुगलेला असतो.
  • छातीमध्ये श्वासनलिकेला दोन फाटे फुटतात. एक फाटा उजव्या फुफ्फुसाकडे व दुसरा डाव्या फुफ्फुसाकडे जातो.
  • वायूचे वहन करणे हे तिचे मुख्य कार्य आहे.

5) श्वसनी (Bronchi) – श्वसनिका (Bronchioles)

उजवी श्वसनी ही डाव्या श्वसनीपेक्षा अधिक रूंद, आखूड व अधिक उभी असते. त्यामुळे या ठिकाणी नाणे, इ. वस्तू अडकतात.  फुफ्फुसांमध्ये श्वसनीचे रूपांतर अनेक लहान शाखांमध्ये होते. या सर्व लहान शाखांना श्वसनिका म्हणतात.

6)  फुप्फुसे (Lungs)

  • छातीच्या पोकळीत हृदयाच्या डाव्या व उजव्या बाजूस एकेक फुफ्फुस असते.
  • प्रत्येक फुप्फुसावर दुपदरी आवरण असते. त्यास फुप्फुसावरण (Pleura) म्हणतात.
  • फुप्फुसे स्पंजाप्रमाणे स्थितिस्थापक असतात.
  • फुप्फुसे लहान लहान कप्प्यांनी बनलेली असतात, त्यांना वायुकोश म्हणतात.

फुप्फुसांमध्ये होणारी वायूंची देवघेव –

फुप्फुसातील वायुकोशांभोवती रक्त वाहत असताना वायूंची सतत देवघेव चालू असते. रक्तातील तांबड्या पेशी (RBC) मध्ये हिमोग्लोबीन हे लोहयुक्त प्रथिन असते. वायुकोशात आलेल्या हवेतील अक्सिजन हिमोग्लोबीन शोषून घेते. त्याचवेळी CO 2 व जलबाष्प रक्तातून वायुकोशात जातात व तेथील हवेत मिसळतात. ऑक्सीजन रक्तात घेतला जातो तर CO 2 आणि जलबाष्प रक्तातून बाहेर काढले जाऊन उच्छ्‌वासावाटे बाहेर टाकले जातात.

7) वायुकोश (Alveoli)

श्वसनिकांच्या टोकाशी फुग्यांसारखे दिसणारे वायुकोश (Alveoli) असतात. वायुकोशामध्येच विसरण (Diffusion) प्रक्रियेद्वारे ऑक्सिजन आणि कार्बन डायऑक्साईड या वायूंची देवाण घेवाण होते. वायुकोश हा फुप्फुसाचा रचनात्मक व कार्यात्मक घटक आहे. संपूर्ण फुप्फुस हे वायूकोशांनी बनलेले असते.