शैक्षणिक क्षेत्राच्या प्रगतीतील शासनाचे कार्य

शैक्षणिक क्षेत्राच्या प्रगतीतील शासनाचे कार्य :

  • १८१३ च्या चार्टर ॲक्टनुसार इंग्रजांनी ख्रिश्चन मिशनऱ्यांना धर्मप्रसार व शिक्षणप्रसार करण्याचे स्वातंत्र्य दिले होते.
  • तसेच भारतीय लोकांना सुशिक्षित बनवून कारकून म्हणून प्रशासनात नेमणूक करणे व त्यांना कायमस्वरुपी इंग्रज सत्तेचे समर्थक बनवण्यासाठी त्यांनी ठिकठिकाणी शाळा व महाविद्यालये काढली.
  • इ. स. १८१३ मध्ये कंपनीने भारतीय लोकांना शिक्षण मिळावे यासाठी दरवर्षी एक लाख खर्च करण्याचे ठरविले. 
  • मुंबई इलाख्याचा पहिला गव्हर्नर म्हणून नेमण्यात आलेल्या माऊंटस्टुअर्ट एलफिन्सटनने शिक्षणाला उत्तेजन देऊन महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक प्रगतीसाठी विशेष प्रयत्न केले. त्यांनी ‘बॉम्बे एज्युकेशन सोसायटीची’ स्थापना केली व मुंबई येथे फोर्टमध्ये सेंट्रल स्कूल सुरु केली. गिरगाव, माझगाव, ठाणे, पनवेल, पुणे येथे त्याने शाळा व महाविद्यालये सुरु केली.
  •  इ. स. १८३५ मध्ये लॉर्ड मेकॉले यांनी भारतीय शिक्षणाविषयी सरकारला खलिता सादर केला. त्यानुसार भारतातील विविध राज्यात इंग्रजी शिक्षणास प्रारंभ झाला व महाराष्ट्रात व मुंबईत अनेक ठिकाणी इंग्रजी शाळा सुरु झाल्या.
  • १८४० मध्ये शासनाने मुंबई येथे शिक्षण मंडळाची स्थापना केली. व शाळा तपासण्यासाठी मुंबई इलाख्याचे तीन भाग करुन प्रत्येक ठिकाणी अधिक्षक नेमला. 

वुडचा खलिता (१८५४) :

शिक्षणाच्या क्षेत्रात सुधारणा करण्यासाठी व शिक्षणव्यवस्थेची पुनर्रचना करण्यासाठी चार्ल्स वुड यांच्या अध्यक्षतेखाली एक समिती १८५४ मध्ये लॉर्ड डलहौसीने स्थापन केली. त्यांनी व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी भारताच्या शिक्षणव्यवस्थेचा अभ्यास करुन एक खलिता तयार केला ज्यामध्ये शिक्षणविषयक सुधारणेच्या अनेक शिफारशी होत्या. लॉर्ड डलहौसीने वुड यांच्या खलित्यावर आधारीत भारतीय शिक्षण पद्धतीची पद्धतशीर आखणी केली. त्यांनी अनेक शिक्षणविषयक सुधारणा केल्या. त्यांनी सर्वप्रथम स्वतंत्र शिक्षण विभाग करुन त्याअंतर्गत अनेक प्राथमिक व माध्यमिक शाळा सुरु केल्या. १८५७ मध्ये मुंबई, कलकत्ता व मद्रास येथे विद्यापीठे स्थापन केली. त्याने संस्थानांनाही शाळा काढण्यासाठी सरकारी अनुदान दिले. पुण्यात स्थापन करण्यात आलेल्या संस्कृत कॉलेजचा प्रमुख म्हणून कँडी यास पाठवण्यात आले. कँडी याने या कॉलेजचे नामकरण ‘पुना कॉलेज’ असे केले. डलहौसीने प्रत्येक प्रांतात शिक्षण संचालकांची नेमणूक केली. प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षकांच्या प्रशिक्षणासाठी ट्रेनिंग कॉलेज पुण्याला सुरु केले. अशाप्रकारे वुडच्या खलित्याच्या आधारावर अनेक बदल भारतीय शिक्षण व्यवस्थेमध्ये करण्यात आले त्यामुळे वुडच्या खलित्याला शिक्षणाचा ‘मॅग्नाकार्टा’ असे म्हटले जाते.

हंटर आयोग (१८८२) :

इ. स. १८८२ मध्ये व्हाईसरॉय लॉर्ड रिपन यांनी भारतीय शैक्षणिक परिस्थितीचा आढावा घेण्याकरिता आणि बदललेल्या परिस्थितीनुरुप काही बदल सुचविण्याकरिता सर विल्यम हंटर यांच्या अध्यक्षतेखाली आयोग नेमला. या आयोगामध्ये त्यांच्याबरोबर इतर २० सदस्य होते. या आयोगाने संपूर्ण भारतभर दौरे केले. अनेक शिक्षणसंस्थाना व शैक्षणिक क्षेत्रात कार्य केलेल्या तज्ञ व्यक्तिंना भेटी दिल्या. या आयोगापुढे अनेक महत्त्वपूर्ण व्यक्तिंनी व समाजसुधारकांनी आपली निवेदने सादर केली. महाराष्ट्राचे थोर समाजसुधारक महात्मा फुलेंनीसुद्धा निवेदन सादर करुन मुली व बहुजन समाजाच्या उद्धारासाठी शिक्षणाचे क्षेत्र खुले केले जावे, त्यांना शिक्षणाची समान संधी उपलब्ध करण्यात यावी व प्राथमिक शाळांकडे अधिक लक्ष द्यावे या शिफारशी केल्या.

हंटर आयोगाने १८८४ मध्ये आपला अहवाल सरकारला सादर केला त्यामध्ये त्यांनी महत्त्वपूर्ण शिफारशी केल्या. त्यामध्ये प्रामुख्याने खाजगी शैक्षणिक संस्थांना उत्तेजन व त्यांना आर्थिक मदत, व त्यावर सरकारी नियंत्रण असावे, प्राथमिक शिक्षणाकडे सरकारने विशेष लक्ष द्यावे व अशा शाळांची तपासणी करण्यासाठी शिक्षणाधिकाऱ्यांची नेमणूक करावी व शाळांच्या कार्यावर देखरेख करण्यासाठी सरकारी निरीक्षक नेमावेत, लोकशिक्षण व मुस्लिमांच्या शिक्षणाकडे अधिक लक्ष द्यावे व त्यांच्यासाठी खास शिष्यवृत्ती, फी माफी, त्यांच्या शाळांसाठी अनुदाने द्यावीत, उच्च शिक्षण सरकारने खाजगी संस्थेकडे द्यावे, विद्यापीठाने ऐच्छिक विषयाचे अभ्यासक्रम सुरु करावेत इत्यादी महत्त्वपूर्ण शिफारशींचा समावेश होतो. आयोगाच्या शिफारशी लॉर्ड रिपनने मान्य करुन त्यांची अंमलबजावणी १८८४ पासून सुरु केली. या शिफारशींच्या अंमलबजावणीमुळे प्राथमिक, माध्यमिक व उच्च शिक्षणाच्या क्षेत्रात आमुलाग्र बदल घडून आले म्हणून या शिफारशी शैक्षणिक क्षेत्रात क्रांतिकारक ठरल्या.

लॉर्ड कर्झनच्या शिक्षणविषयक सुधारणा (१८९९-१९०५) :

लॉर्ड कर्झनने शिक्षणाच्या क्षेत्रात सुधारणा करण्यासाठी शिमला येथे १९०१ मध्ये शिक्षणाशी संबंधित असलेल्या सर्व अधिकाऱ्यांची परिषद बोलाविली आणि त्यामध्ये भारतीय शिक्षणपद्धतीतील दोषांची चिकित्सा केली. भारतीय विद्यापीठातील शैक्षणिक परिस्थितीचा आढावा घेण्यासाठी १९०२ मध्ये विद्यापीठ आयोगाची नेमणूक केली. १९०४ मध्ये आयोगाने आपला अहवाल सादर केला व त्यावर आधारीत भारतीय विद्यापीठ कायदा पास केला. या कायद्याने उच्च शिक्षणाच्या क्षेत्रात अनेक सकारात्मक बदल केले. या कायद्यामध्ये पुढील तरतुदी होत्या.

  1. विद्यापीठाच्या व्यवस्थापकीय मंडळाची पुनर्रचना केली.
  2. अधिसभेची (सिनेट) सदस्यसंख्या कमी केली व विद्यापीठांच्या सिंडीकेटला वैधानिक मान्यता दिली.
  3. विद्यापीठामध्ये अध्यापन व संशोधन सुरु करण्यात आले व प्राध्यापकांच्या नियुक्तींचे अधिकार विद्यापीठांना दिले.
  4. कॉलेजमधील संघटनेविषयक नियम अधिक कडक केले.
  5. विद्यापीठांची गुणवत्ता वाढविण्याची जबाबदारी सिनेटवर टाकली.
  6. पदवी परिक्षेचे अध्यापन महाविद्यालयांना दिले व त्यावर अधिक नियंत्रणे टाकली.
  7. विद्यापीठाचे कुलगुरु सरकारकडून नियुक्त करण्याचे ठरविले.
  8. विद्यापीठांचे अधिकार विस्तृत केले व त्यांचे कॉलेजविषयक धोरण कॉलेजची संलग्नता अथवा असंलग्नता यास सरकारी संमती आवश्यक केली.
  9. निरनिराळ्या विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र कोणते असावे हे ठरविण्याचा अधिकार गव्हर्नर जनरल व त्यांच्या मंडळांना दिला.

अशाप्रकारे १९०४ च्या भारतीय विद्यापीठ कायद्यामुळे शिक्षणाच्या क्षेत्रात चांगले बदल झाले. या कायद्याची अंमलबजावणी महाराष्ट्राच्या विद्यापीठामध्ये केल्यामुळे महाराष्ट्राची शैक्षणिक प्रगती घडून आली.

 

शैक्षणिक क्षेत्राच्या प्रगतीतील विविध व्यक्तींचे योगदान :

  1. ख्रिश्चन मिशनऱ्यांनी व इंग्रज सरकारने १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला अनेक शाळा व महाविद्यालये सुरु केली. तसेच त्यांनी उच्च शिक्षणाचे क्षेत्र सर्वांसाठी खुले केले. १८५७ मध्ये मुंबई विद्यापीठाची स्थापना करण्यात आली.
  2. नाना शंकरशेठ यांनी ‘बॉम्बे नेटिव्ह एज्यूकेशन सोसायटी’ स्थापन मुंबईत व मुंबई बाहेर अनेक शाळा सुरु केल्या. नाना शंकरशेठ यांनी मुंबईत एलफिन्सटन कॉलेज (१८३४), ग्रँट मेडिकल कॉलेज (१८४५), जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट व मुलींसाठी शाळा (१८४८) काढली व १८४५ मध्ये शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी स्थापन्यात आलेल्या ‘स्टुडंट लिटररी अँड सायंटिफिक सोसायटीस’ विशेष सहकार्य केले.
  3. दादोबा पांडुरंग तर्खडकर यांनी महाराष्ट्रातील लोकांचे अज्ञान दूर व्हावे, स्त्री शिक्षणाचा प्रसार व्हावा यासाठी १८४८ मध्ये ‘ज्ञानप्रसारक’ सभेची स्थापना केली.

१८४८ ते १९६० या काळात महाराष्ट्रातील अनेक समाजसुधारकांनी शिक्षणप्रसाराचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. त्यातील काही समाजसुधारकांच्या कार्याचा आढावा पुढीलप्रमाणे :

महात्मा जोतीराव फुले :

महाराष्ट्रातील शैक्षणिक क्षेत्राचा विकास करण्यासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित करणारे कृतीशील समाजक्रांतीकारक म्हणजे महात्मा जोतीराव फुले होय. सामाजिक, आर्थिक, राजकीय व धार्मिक गुलामगिरीतून बहुजन समाजाला मुक्त करण्यासाठी शिक्षणप्रसाराचे महत्त्वपूर्ण कार्य त्यांनी केले. सामाजिक परिवर्तनासाठी शिक्षणप्रसार हे एक महत्त्वाचे साधन मानून त्यांनी महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी शाळा सुरु केल्या. त्यांच्या या कामामध्ये त्यांच्या पत्नी सावित्रीबाई फुले यांनी त्यांना शेवटपर्यंत मदत केली. महात्मा फुलेंनी भारतीय समाज व्यवस्थेचा अभ्यास करुन येथील समाज व्यवस्थेतील दुर्लक्षित घटक ज्यांना पिढ्यानपिढ्या शिक्षण उपलब्ध झाले नाही अशा घटकांना त्यांनी शिक्षण देण्याचे ठरविले. त्यामुळे त्यांनी मुली व अस्पृश्य यांना धर्मव्यवस्थेने व समाजव्यवस्थेने या दोन गटांना नेहमीच उपेक्षित ठेवले त्यामुळे महात्मा फुलेंनी आपल्या सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात स्त्रीशिक्षणाने केली.

महात्मा जोतीराव फुलेंनी पुण्यात स्त्री शिक्षणास सनातन्यांचा विरोध असतानाही ऑगस्ट १८४८ मध्ये बुधवारपेठेत भिडेवाड्यात मुलींसाठी पहिली शाळा सुरु केली. ज्या काळात स्त्रियांना शिक्षणाची बंदी होती. त्यांना त्यांची प्रगती साधता येत नव्हती. अशा वेळेस त्यांच्यासाठी फुलेंनी शाळा सुरु करणे ही खूप उल्लेखनीय बाब मानली जाते परंतु त्यांच्या या कार्यास तत्कालीन समाजव्यवस्थेने व उच्चवर्णियांनी प्रखर विरोध केला. त्यांच्यावर अनेक बंधने लादण्याचा प्रयत्न केला परंतु त्यांनी आपले कार्य नेटाने चालू ठेवले. काही कारणांनी भिडेवाड्यातील मुलींची पहिली शाळा बंद पाडल्यावर ३ जुलै १८५१ रोजी फुलेंनी बुधवारपेठेतच चिपळूणकरांच्या वाड्यात ही शाळा पुन्हा सुरु केली. यानंतर त्यांनी मुलींसाठी अनेक शाळा सुरु केल्या. त्यांनी रास्तापेठेत १८५२ मध्ये मुलींची दुसरी व वेताळपेठेत तिसरी शाळा काढली. तसेच प्रौढ स्त्री-पुरुषांच्या शिक्षणासाठी फुलेंनी १८५५ मध्ये रात्रशाळा सुरु केली. स्त्रीशिक्षणाबरोबर महात्मा फुलेंनी अस्पृश्यांच्या शिक्षणासाठी विशेष प्रयत्न केले. अस्पृश्यांना आपल्या हक्काची जाणीव व्हावी व त्यांनी आपला आत्मोद्धार शिक्षणाद्वारे करावा या हेतूने महात्मा फुलेंनी शिक्षणाचे सर्वप्रथम दरवाजे उघडून देण्याचे महान कार्य केले. १८५१ मध्ये पुण्यात फुलेंनी नानापेठेत अस्पृश्यांसाठी पहिली शाळा सुरु केली. या शाळेस तत्कालीन सनातन्यांनी प्रचंड विरोध केला व ही शाळा बंद पाडली. परंतु महात्मा फुलेंनी आपले काम बंद केले नाही. त्यांनी १८५२ मध्ये वेताळपेठेत गोवंडे यांच्या वाड्यात अस्पृश्यांसाठी पुन्हा शाळा सुरु केली. त्यांनी त्यांच्यासाठी पहिल्यांदा वाचनालय सुरु केले. १८५३ साली आपल्या होतकरू मित्रांच्या साहाय्याने महार, मांग इ. लोकांस विद्या शिकविण्याकरीता मंडळी या नावाची संस्था काढली व अस्पृश्यांच्या शिक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवली. अत्यंत कठीण परिस्थितीत या सर्व शाळा चालू ठेवल्या. 

शिक्षणाच्या क्षेत्रात सुधारणा घडवून आणण्यासाठी नेमण्यात आलेल्या हंटर आयोगासमोर (१८८२) महात्मा फुलेंनी साक्ष देऊन प्राथमिक शिक्षणाच्या क्षेत्रात अनेक बदल सुचविले. शिक्षणाचा प्रसार संपूर्ण बहुजन समाजापर्यर्ंत करण्याचे निवेदन त्यांनी दिले. महात्मा फुलेंच्या शैक्षणिक कार्यांस सनातन्यांचा प्रखर विरोध असतानाही त्यांनी आपले हे कार्य नेटाने चालू ठेवले. त्यांच्या या कार्याबद्दल १६ नोव्हें.१८८२ मध्ये स्त्रीशिक्षणाचे आद्यजनक म्हणून ब्रिटिश सरकारने त्यांचा गौरव केला. त्यांच्या या कार्यामुळे लोकांनी त्यांना ‘महात्मा’ ही पदवी दिली. व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी त्यांना आपले गुरु मानले.

सावित्रीबाई फुले :

सावित्रीबाई फुले यांनी महात्मा फुलें यांच्या शैक्षणिक कार्यास मदत करुन आपला स्वतःचा वेगळा ठसा उमटवलेला दिसून येतो. सावित्रीबाई फुले यांची शैक्षणिक कामगिरी अतुलयनीय आहे. देशांतील पहिल्या स्त्री-शिक्षिका व मुख्याध्यापिका म्हणून त्यांचा गौरव केला जातो. हिंदू धर्मव्यवस्थेने स्त्रिया व अस्पृश्यांना शिक्षणाचा अधिकार नाकारला होता. त्यामुळे त्यांचा कोणत्याही प्रकारे विकास होऊ शकला नव्हता म्हणून महात्मा फुलेंनी या दोन वर्गास शिक्षित करण्याचे ठरविले. सनातन्यांचा प्रखर विरोध असतानाही महात्मा फुल्यांनी १८४८ मध्ये भिडेवाड्यात मुलींसाठी पहिली शाळा सुरु करुन स्त्रीशिक्षणाची मूहुतमेढ रोवली. या शाळेत शिक्षक मिळत नव्हते. त्यामुळे या महात्मा फुलेंनी सर्वप्रथम सावित्रीबाईस शिक्षित करुन त्यांनी या शाळेत मुलींची शिक्षिका म्हणून नियुक्त केले. ज्या काळात मुलींना शिक्षण घेण्यासाठी व्यवस्थेने परवानगी नाकारली होती त्यावेळेस एक स्त्री शिक्षिका म्हणून सावित्रीबाई फुलेंची नेमणूक सनातन्यांना अजिबात आवडले नाही त्यामुळे फुले दांम्पत्याच्या या शैक्षणिक कार्यास विरोध करायला सुरुवात केली.

सनातन्यांच्या दबावामुळे महात्मा फुल्यांच्या वडिलांनी म्हणजेच गोविंदरावांनी त्यांना घराच्या बाहेर काढले. तरीसुद्धा त्यांनी शैक्षणिक कार्य चालू ठेवले. या कार्यास विरोध म्हणून त्यांनी सावित्रीबाई फुलेंस त्रास द्यायला सुरुवात केली. सावित्रीबाई शाळेत जात-येत असताना सनातनी लोक व स्त्रिया रस्त्याच्या बाजूला उभे राहून सावित्रीबार्इंना उद्देशून अपमानास्पद शिवराळ भाषत्ेा त्यांची निंदानालस्ती करीत, त्यांच्या अंगावर खडे मारत व चिखलशेण फेकत परंतु इतकी अवहेलना व विटंबना होऊनही सावित्रीबार्इंनी या कार्यात माघार घेतली नाही. याउलट महात्मा फुलेंच्या मदतीने त्या या कार्यात अधिक सक्रिय झाल्या. महात्मा फुलेंच्या निधनानंतर त्यांच्या सर्व शाळांची जबाबदारी त्यांनी स्वतःकडे घेतली व शिक्षणप्रसाराचे महान कार्य त्यांनी आयुष्याच्या शेवटपर्यंत करत राहिल्या. त्यांच्या या कार्यामुळेच मुली, महिला व अस्पृश्य शिक्षित झाले व त्यांना आत्मसन्मान मिळाला. म्हणून सावित्रीबाई फुले या खरोखरच ‘ज्ञानज्योती’ आहेत. त्यांनी स्वतः जळत आपल्या शिक्षणप्रसाराचा प्रकाश समाजांतील सर्व स्तरापर्यंत पोहोचविला.

गोपाळ गणेश आगरकर :

गोपाळ गणेश आगरकर व त्यांच्या इतर सहकाऱ्यांनी शिक्षणप्रसाराचे कार्य हाती घेतले व महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात अनेक शाळा व महाविद्यालये स्थापन केली. आगरकर हे बुद्धिप्रामाण्यवादी असल्यामुळे त्यांनी सर्वांना समान शिक्षण व स्त्री शिक्षणाचा आग्रह धरला. त्यांनी १८८० मध्ये मुंबई येथे विष्णू शास्त्री चिपळूणकर आणि बाळ गंगाधर टिळक यांच्या सहकार्याने न्यू इंग्लिश स्कूलची स्थापना केली. त्यांनी प्राथमिक शिक्षणावर अधिक भर दिला व ते देण्याची जबाबदारी सरकारची आहे असे प्रतिपादन केले. न्यू इंग्लिश स्कूलच्या माध्यमातून आगरकरांनी त्यांच्या इतर सहकाऱ्यांच्या माध्यमातून अनेक शाळा मुंबई, पुणे व इतर ठिकाणी स्थापन केल्या. महाराष्ट्रात उच्च शिक्षणाच्या प्रसारासाठी वरील सर्व नेत्यांनी एकत्र येऊन ‘डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीची’ स्थापना १८८४ मध्ये केली या संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी संपूर्ण महाराष्ट्रात अनेक महाविद्यालये सुरु केली. २ जाने. १८८५ रोजी या संस्थेने ‘फर्ग्युसन महाविद्यालय’ सुरु केले. अशाप्रकारे आगरकर, चिपळूणकर, टिळक, गोखले यांनी शिक्षणप्रसारे कार्य केले व महाराष्ट्रातील शिक्षण क्षेत्राचा विकास केला.

महर्षी धोंडो केशव कर्वे :

२० व्या शतकातील अग्रणीचे समाजसुधारक म्हणून महर्षी कर्वे यांना मानण्यात येते. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य स्त्रियांच्या जीवनात सुधारणा घडवून आणण्यासाठी वाहून घेतले. महर्षी कर्वेंनी विधवांच्या पुनर्विवाह घडवून आणणे व स्त्रीशिक्षणाचा प्रसार करणे यासाठी अतोनात मेहनत घेतली. महर्षी कर्वे यांनी स्त्रियांना शिक्षण देण्याच्या दृष्टिकोनातून १९०७ मध्ये हिंगणे येथे महिला विद्यालय सुरु केले. स्त्रियांसाठी स्वतंत्र विद्यापीठ निर्माण व्हावे या हेतूने त्यांनी ३ जून १९१६ रोजी महिला विद्यापीठाची स्थापना केली. या विद्यापीठाच्या माध्यमातून त्यांनी अनेक महाविद्यालये सुरु केली. महाविद्यालयामध्ये शिकविण्यासाठी शिक्षक तयार व्हावेत. यासाठी त्यांनी १९१७ मध्ये अध्यापिका विद्यालय सुरु केले. शिक्षणाच्या प्रसारासाठी त्यांची तळमळ बघून अनेकांनी त्यांना आर्थिक मदत केली. १९२० मध्ये सर विठ्ठलदास ठाकरसी यांनी २० लाख रुपयांची देणगी दिल्याने त्यांच्या आईचे नाव या महिला विद्यापीठाला नंतर देण्यात आले. आता या विद्यापीठाचे नाव श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठ (एऱ्ऊ) असे आहे. त्यांच्या या कार्यामुळे या स्त्रीशिक्षण व स्त्रियांच्या सर्वांगीण उन्नतीची चळवळ गतीमान झाली. महर्षी कर्वेच्या सामाजिक कार्यामुळे विशेषतः स्त्रीशिक्षणामुळे त्यांना १९५८ मध्ये देशाचा सर्वोच्च सन्मान ‘भारतरत्न’ देऊन गौरविण्यात आले.

पंडिता रमाबाई :

पंडिता रमाबाई यांचे स्त्रीशिक्षणाचे कार्य मोलाचे आहे. त्यांनी १८८९ मध्ये मुंबईत शिक्षणाच्या प्रसारासाठी व स्त्रियांच्या सर्वांगीण विकासासाठी ‘शारदासदन’ नावाची संस्था सुरु केली. पुढे या संस्थेला पुण्यास हलविण्यात आले. पुण्यात या संस्थेने अनाथ गरीब व विधवा स्त्रियांना शिक्षण देण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य पंडिता रमाबार्इंनी केले. त्यांच्या या कार्यावर सनातन्यांनी अनेक आक्षेप घेतले व टिका केली परंतु त्यांनी आपले शैक्षणिक कार्य चालू ठेवले.

राजर्षी शाहू महाराज :

महात्मा फुले यांच्या सामाजिक व शैक्षणिक कार्याचा वारसा राजर्षी शाहू महाराज यांच्याकडे जातो कारण त्यांनी महात्मा फुलेंप्रमाणे बहुजन समाजासाठी व त्यांच्या उद्धारासाठी अनेक लोकोपयोगी उपक्रम हाती घेतले. महाराष्ट्राच्या इतिहासातील अग्रगण्य व्यक्ति म्हणून शाहू महाराजांना ओळखले जाते. त्यांनी आपल्या कोल्हापूर संस्थानात शिक्षणप्रसाराचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. बहुजन समाजाला शिक्षण दिल्याशिवाय त्यांची प्रगती होणार नाही व ते आपली सुटका धार्मिक गुलामगिरीतून करु शकणार नाहीत, हे महाराजांनी जाणले होते. शिक्षण हे एक क्रांतीचे साधन मानून त्यांनी प्राथमिक शिक्षणावर भर दिला आणि त्यांनी आपल्या संस्थानात प्राथमिक शिक्षण सार्वत्रिक मोफत आणि सक्तीचे करण्याचा कायदा १९१६ मध्ये पास केला. अशाप्रकारचा कायदा करणारे कोल्हापूर संस्थान हे भारतातील पहिले संस्थान होते.

प्राथमिक शिक्षणाबरोबर शाहू महाराजांनी माध्यमिक उच्च व तंत्रशिक्षणाला महत्त्व दिले.

१८५१ मध्ये सुरु झालेल्या इंग्रजी शाळेचे रुपांतर त्यांनी १८८१ मध्ये राजाराम महाविद्यालयात केले. त्यांनी तंत्रशिक्षणाला महत्त्व देऊन ‘जयसिंगराव घाटगे तांत्रिक संस्था’ सुरु करुन लष्करी शिक्षणासाठी ‘इन्फॅन्ट्री स्कूल’ सुरु केले. शाहू महाराजांनी आपल्या संस्थानातील कारभार व्यवस्थित चालविण्यासाठी प्रशिक्षित तलाठी व पाटील निर्माण करण्यासाठी ‘प्रशासकीय शाळा’ सुरु केल्या. हुशार व प्रशिक्षित शिक्षकांची भरती शाळेंमध्ये करण्यासाठी त्यांनी त्यांच्यासाठी प्रशिक्षण केंद्रे सुरु केली. त्यांनी आपल्या संस्थानात बहुजन समाजातील गरीब व होतकरु विद्यार्थ्यांसाठी अनेक प्रकारे मदत केली. त्यांना राहण्यासाठी वस्तीगृहे शिक्षणासाठी शिष्यवृत्त्या व परदेशात शिक्षणासाठी शिष्यवृत्त्या जाहीर केल्या.

शाहू महाराजांनी माध्यमिक व उच्च शिक्षणाचा लाभ तळागाळातील लोकांना मिळावा यासाठी त्यांनी वसतीगृहे स्थापन करुन बहुजन समाजातील मुलांच्या राहण्याचा व जेवणाच्या प्रश्नाची सोडवणूक केली. त्यासाठी त्यांनी कोल्हापूर येथे सर्व जाती धर्मांच्या विद्यार्थ्यांसाठी एकच वसतीगृह सुरु केले. या वसतीगृहाचा लाभ प्रामुख्याने ब्राह्मण विद्यार्थ्यांना झाल्याने शाहू महाराजांनी जातीवार वसतीगृहे स्थापण्याचा निर्णय घेतला. १९०१ मध्ये महाराजांनी मराठा जातीच्या विद्यार्थ्यांसाठी ‘व्हिक्टोरिया मराठा बोर्डिंग’ सुरु केली तसेच लिंगायत, वैश्य, चांभार, शिंपी, ठोर इत्यादी जातीच्या विद्यार्थ्यांकरिता स्वतंत्र वस्तीगृहे स्थापन केली. शाहू महाराजांनी स्त्रीशिक्षणाकडे अधिक लक्ष दिले. यासाठी त्यांनी मुलींसाठी शाळा सुरु केल्या व शाळा व महाविद्यालयातील मुलींना मोफत शिक्षण दिले. त्यांनी समाजामध्ये कोणत्याही प्रकारे भेदभाव न करता बहुजन समाजातील म्हणजेच ब्राह्मणेत्तर मुलांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध करुन दिली. त्यांनी या मुलांना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना परदेशात शिक्षण घेण्यासाठी त्यांनीच शिष्यवृत्ती देऊन आपल्या चळवळीचा वारसा त्यांना दिला. अशाप्रकारे राजर्षी शाहू महाराजांनी शिक्षणप्रसाराचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले.

कर्मवीर भाऊराव पाटील :

कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी समाजात शिक्षणप्रसार करण्यासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य वाहून दिले. यामागे महात्मा फुले व राजर्षी शाहू महाराजांची प्रेरणा होती. कर्मवीरांनी दुधगाव येथे ‘दुधगाव विद्या प्रसारक मंडळ’ या संस्थेची स्थापना करुन त्यांनी वस्तीगृह सुरु केले. १९१९ मध्ये त्यांनी सातारा येथे ‘रयत शिक्षण संस्थेची’ स्थापना केली. या संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी संपूर्ण महाराष्ट्रात अनेक प्राथमिक, माध्यमिक शाळा व महाविद्यालये सुरु केली व वसतीगृहे बांधली. या शाळेमध्ये शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांना कर्मवीरांनी ‘कमवा व शिका’ हा संदेश दिल्यामुळे अनेक विद्यार्थी गरीबीच्या परिस्थितीतही शिकले. १९२४ मध्ये या संस्थेच्या वतीने सातारा येथे ‘छत्रपती शाहू बोर्डिंग हाऊस’ सुरु केले तसेच १९३५ मध्ये प्राथमिक शाळेतील शिक्षकांना प्रशिक्षण देण्यासाठी ‘ट्रेनिंग कॉलेज’ सुरु केले. १९४७ मध्ये संस्थेने सातारा येथे ‘छत्रपती शिवाजी कॉलेज’ सुरु केले. अशाप्रकारे १९५० पर्यंत संस्थेने ५७८ प्राथमिक शाळा, १०१ माध्यमिक शाळा व अनेक महाविद्यालये व वसतीगृहे संपूर्ण महाराष्ट्रात सुरु करुन कर्मवीर भाऊराव पाटीलांनी शिक्षणाचा प्रसार तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचविण्याचे उल्लेखनीय कार्य केले व महाराष्ट्रातील शैक्षणिक क्षेत्राचा विकास केला.

डॉ. पंजाबराव देशमुख :

कर्मवीर भाऊराव पाटीलांच्या पश्चिम महाराष्ट्रातील शिक्षणप्रसाराच्या कार्याप्रमाणे डॉ. पंजाबराव देशमुख यांनी विदर्भात हे कार्य खूप चांगल्या पद्धतीने केले. त्यांनी महात्मा फुले व राजर्षी शाहू महाराजांचा वारसा पुढे चालविला व तळागाळातील लोकांसाठी शिक्षणप्रसाराचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. १९२६ मध्ये त्यांनी अमरावती येथे ‘श्रद्धानंद छात्रालय’ सुरु केले. अमरावती येथे जिल्हा कौन्सिलचे अध्यक्ष असताना पंजाबरावांनी प्राथमिक शिक्षण सर्वांसाठी सक्तीचे केले व अनेक शिक्षणकेंद्रे सुरु केली. डॉ. पंजाबराव देशमुख प्रांतिक सरकारमध्ये शिक्षणमंत्री असताना ग्रामीण भागातील गरीब व गरजू विद्यार्थ्यांना शिक्षण घेता यावे म्हणून अनेक सवलती उपलब्ध करुन दिल्या. १९३२ मध्ये त्यांनी अमरावती येथे ‘श्री शिवाजी शिक्षण संस्थेची’ स्थापना करुन संपूर्ण विदर्भात अनेक शाळा, महाविद्यालये व वसतीगृहे सुरु केली. अशाप्रकारे डॉ. पंजाबराव देशमुख यांनी शिक्षणप्रसाराचे कार्य केले व महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक जडणघडणीत मोलाची भूमिका बजावली.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर :

‘शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे’ असे मानून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी शिक्षणाला खूप महत्त्व दिले. शिक्षणामूळेच अस्पृश्य समाजाचा विकास होईल, त्यांना त्यांच्यावर हजारो वर्षे होत असलेल्या अन्यायाची जाणीव होईल व तो या अन्यायाविरुद्ध बंड करुन उठेल व आपली मुक्ति करुन होईल, असे डॉ. आंबेडकरांना वाटत होते. बाबासाहेबांनी स्वतः अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीतून आपले संपूर्ण शिक्षण पूर्ण केले त्यामुळे त्यांनी तळागाळातील लोकांना शिक्षण देण्यासाठी अहोरात्र प्रयत्न केले. १९२४ मध्ये स्थापन केलेल्या ‘बहिष्कृत हितकारिणी सभेच्या’ माध्यमातून त्यांनी बहुजन समाजाला ‘शिका, संघटीत व्हा, संघर्ष करा’ हा संदेश दिला. त्यांनी या संस्थेच्या माध्यमातून अनेक प्राथमिक, माध्यमिक शाळा, वसतीगृहे व वाचनालये सुरु केली. ते स्वतः उच्चशिक्षित असल्यामुळे त्यांनी अनुसूचित जाती, जमाती व स्त्रियांमध्ये उच्च शिक्षणाचे प्रमाण वाढावे यासाठी ८ जुलै १९४५ रोजी ‘पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची’ स्थापना केली. बाबासाहेबांनी या सोसायटीच्या माध्यमातून मुंबई येथे सिद्धार्थ महाविद्यालय (१९४६), विधी महाविद्यालय, औरंगाबाद येथे मिलिंद महाविद्यालय (१९५०), मुंबई येथे सिद्धार्थ वाणिज्य व अर्थशास्त्र महा. (१९५३) सुरु केले. सोसायटीने संपूर्ण महाराष्ट्रात अनेक शाळा व महाविद्यालये सुरु केली. तसेच बाबासाहेबांनी राज्यघटनेमध्येसुद्धा अस्पृश्यांसाठी अनेक विशेष तरतुदी केल्या. अशाप्रकारे बाबासाहेबांनी तळागाळातील लोकांसाठी उल्लेखनीय असे शैक्षणिक कार्य केले.

भाऊसाहेब हिरे :

महाराष्ट्रात शैक्षणिक विकास करण्याकरिता भाऊसाहेब हिरे यांनी विशेष प्रयत्न केले. त्यांनी शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी अनेक शैक्षणिक संस्था स्थापन केल्या. त्यांनी महाराष्ट्रात साक्षरता परिषदेची स्थापना केली व साक्षरतेच्या प्रसारास सुरुवात केली. भाऊसाहेब हिरेंनी ठाणे, जव्हार, औरंगाबाद, नाशिक, धुळे, अहमदनगर, धरमपूर, डांग इत्यादी ठिकाणी जवळजवळ १५०० प्राथमिक शाळा सुरु केल्या. १९५० मध्ये हिरे यांनी मालेगावला न्यू इंग्लिश स्कूलची स्थापना केली तसेच कळवण व सुरगाणे येथे कन्या छात्रालये स्थापन केली. १९५१ मध्ये त्यांनी त्र्यंबकेश्वर येथे नूतन मराठी विद्यालय स्थापन केले. 

 

अशाप्रकारे महाराष्ट्रातील अनेक थोर समाजसुधारकांनी व नेत्यांनी शिक्षणाच्या क्षेत्रात भरीव असे योगदान दिले. त्यांच्या प्रयत्नामुळे महाराष्ट्रात आधुनिक शिक्षणाचा पाया भक्कम झाला व आधुनिक महाराष्ट्राची निर्मिती झाली. आजही या व इतर अनेक नेत्यांनी स्थापन केलेल्या संस्था महाराष्ट्राच्या जडणघडणीत उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत

 

मित्रांसोबत शेयर करा.

Leave a comment

Your email address will not be published.

error: