शाश्वत विकास उद्दिष्टे-२०१५(SDGs-2015)

25 सप्टेंबर २०१५ रोजी युनोच्या आमसभेतील १९४ देशांनी Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development या शीर्षकाखाली २०३० साठीचा विकास अजेंडा स्वीकृत केला. यांलाच शाश्वत विकास उद्दिष्टे-२०१५ असे संबोधले जाते. या अजेंड्यामध्ये १७ उद्दिष्टे व त्याच्याशी संबंधित 169 लक्ष्ये होती.

या अजेंडय़ातील १७ उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत.

  1. सर्व प्रकारच्या गरिबीचे निर्मूलन करणे.
  2. भूक संपवणे, अन्न सुरक्षा व सुधारित पोषणआहार उपलब्ध करून देणे आणि शाश्वत शेतीला प्राधान्य देणे.
  3. आरोग्यपूर्ण आयुष्य सुनिश्चित करणे व सर्व वयोगटातील नागरिकांचे कल्याण साधणे.
  4. सर्वसमावेशक व गुणवत्तापूर्ण शिक्षण उपलब्ध करणे.
  5. लिंगभावाधिष्ठित समानता व महिला आणि मुलींचे सक्षमीकरण साधणे.
  6. पाण्याची व स्वच्छतेच्या संसाधनाची उपलब्धता सुनिश्चित करणे.
  7. सर्वाना अल्पखर्चीक विश्वासार्ह, शाश्वत आणि आधुनिक ऊर्जा साधने उपलब्ध करून देणे.
  8. शाश्वत, सर्वसमावेशक आर्थिक वाढ आणि उत्पादक रोजगार उपलब्ध करणे.
  9. पायाभूत सोयीसुविधांची निर्मिती करणे, सर्वसमावेशक आणि शाश्वत औद्योगिकीकरण करणे आणि कल्पकतेला वाव देणे.
  10. विविध देशांमधील असमानता दूर करणे.
  11. शहरे आणि मानवी वस्त्या, अधिक समावेशक, सुरक्षित, संवेदनशील आणि शाश्वत करणे.
  12. उत्पादन आणि उपभोगाच्या पद्धती शाश्वत रूपात आणणे.
  13. हवामान बदल आणि त्याच्या दुष्परिणामांना रोखण्यासाठी त्वरित उपाययोजना करणे.
  14. महासागर व समूहांचे संवर्धन करणे तसेच त्यांच्याशी संबंधित संसाधनांचा शाश्वतपणे वापर करणे.
  15. परिस्थितिकीय व्यवस्थांचा (Ecosystem) शाश्वत पद्धतीने वापर करणे. वनाचे शाश्वत व्यवस्थापन, वाळवंटीकरणाशी मुकाबला करणे, जमिनीचा कस कमी होण्याची प्रक्रिया आणि जैवविविधतेची हानी रोखणे.
  16. शांततापूर्ण आणि सर्वसमावेशक समाजव्यवस्थांना प्रोत्साहन देणे. त्यांची शाश्वत विकासाच्या दिशेने वाटचाल निश्चित करणे, सर्वाची न्यायापर्यंत पोहोच स्थापित करण्यासाठी विविध पातळ्यांवर परिणामकारक, उत्तरदायी आणि सर्वसमावेशक संस्था उभ्या करणे.
  17. चिरस्थायी विकासासाठी वैश्विक भागीदारी निर्माण व्हावी यासाठी अंमलबजावणीची साधने विकसित करणे.

 

शाश्वत विकास उद्दिष्टे-२०१५ : त्यांच्याशी संबंधित तथ्ये व आकडेवारीसह सविस्तरपणे अशी आहेत.

१) गरीबी-सर्व प्रकारच्या गरिबीचे निर्मूलन करणे.

तथ्ये व आकडेवारी-

  1. अद्याप ८३६ दशलक्ष लोक अति-दारिद्र्यात जगतात.
  2. विकसनशील प्रदेशातील दर ५ व्यक्तीमधील १ व्यक्ती प्रतिदिन १.२५ डाॅलरपेक्षा कमीवर जगतो.
  3. प्रतिदिन १.२५ डाॅलरपेक्षा कमीवर जगणाऱ्या लोकांपैकी बहुतांश लोक दक्षिण आशिया व सब-सहारन आफ्रिकेतील आहेत.
  4. दारिद्र्याचा उच्च दर छोट्या, अस्थिर व संघर्ष-ग्रस्त देशांत आढळतो.
  5. जगातील ५ वर्षांखालील बालकांमध्ये चार पैकी एका बालकाची त्याच्या वयाच्या मानाने कमी उंची आहे.
  6. २०१४ या वर्षात दररोज ४२,००० लोकांना संघर्षांमुळे आपले घर सोडावे लागले.

ध्येये-

  1. २०३० पर्यंत, १.२५ डाॅलरपेक्षा कमीवर उत्पन्नावर जगणाऱ्या सर्व लोकांच्या दारिद्रयाचे निर्मूलन करणे.
  2. २०३० पर्यंत, दारिद्रयात जगणाऱ्या सर्व वयोगटातील पुरूष, स्ञिया व बालकांचे प्रमाण निम्याने कमी करणे.
  3. सर्वांसाठी सामाजिक सुरक्षा व्यवस्थेची व साधनांची तरतूद करणे व २०३० पर्यंत गरीब व वंचित घटकांना यात सामावून घेणे.
  4. २०३० पर्यंत सर्व पुरूष व स्ञियांना विशेषतः वंचित घटकांना आर्थिक संसाधनांवर समान हक्क असेल. तसेच मूलभूत सेवा जमीन व इतर संपत्तीची मालकी व नियंञण, वारसाहक्क, नैसर्गिक संसाधने, वित्तीय सेवा यांच्यावर समान हक्क असेल.
  5. २०३० पर्यंत, असुरक्षित परिस्थितीतील गरीबांना समर्थ बनविणे. आणि त्यांना नैसर्गिक आपत्ती, आर्थिक, सामाजिक व पर्यावरणीय धक्के/आपत्ती यांपासून असलेला धोका कमी करणे.
  6. विकसनशील व अविकसित राष्ट्रांत धोरणे व कार्यक्रमांच्या माध्यमातून गरीबी नष्ट करण्यासाठी सहकाराद्वारे संसाधनांची जुळवाजुळव करणे.
  7. गरीबी निर्मूलनाच्या क्षेञात गुंतवणूक वाढविण्यासाठी प्रादेशिक, राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर सशक्त धोरणात्मक आराखडा आखणे.

२) भूक- भूक संपवणे, अन्न सुरक्षा व सुधारित पोषणआहार उपलब्ध करून देणे आणि शाश्वत शेतीला प्राधान्य देणे.

तथ्ये व आकडेवारी-

(I) भूक
  1. जगातील नऊपैकी एक व्यक्ती कुपोषित आहे.
  2. जगातील बहुतांश कुपोषित लोक विकसनशील राष्ट्रांत राहतात. विकसनशील राष्ट्रांत १२.९ टक्के लोकसंख्या कुपोषित आहे.
  3. एकूण उपाशी लोकांपैकी २/३ आशिया खंडात राहतात. याबाबत दक्षिण आशियातील टक्केवारी घटली आहे तर पश्चिम आशियात  किंचित वाढली आहे.
  4. दक्षिण आशियात सुमारे २८१ दशलक्ष कुपोषित व्यक्ती राहतात. तर सब-सहारन आफ्रिकेत २३ टक्के लोक कुपोषित आहेत.
  5. पाच वर्षांखालील बालकांमध्ये होणाऱ्या मृत्यूमध्ये अपुऱ्या पोषणआहारामुळे निम्मे (सुमारे ४५ टक्के) मृत्यू होतात. (दरवर्षी ३.१ दशलक्ष बालके)
  6. जगातील चारपैकी एक बालक अपुऱ्या वाढीने ग्रस्त आहे. विकसनशील देशांच्या बाबतीत हे प्रमाण तीनपैकी एक असे आहे.
  7. विकसनशील देशांतील ६६ दशलक्ष बालके उपाशी शाळेत उपस्थित राहतात. यापैकी २३ दशलक्ष आफ्रिकेतील आहेत.
(2) अन्न सुरक्षा
  1. कृषी हा सर्वाधिक रोजगार देणारा व्यवसाय आहे. जगाच्या लोकसंख्येच्या ४० टक्के लोकसंख्येला कृषी आजिविका प्राप्त करून देते.
  2. जगभरात ५०० दशलक्ष अल्प भू-धारक आहेत. यापैकी बहुतांश कोरडवाहू शेती आहे. यातूनच विकसनशील देशांतील अन्नापैकी ८० टक्के उपलब्ध होते.
  3. सन १९०० पासून सुमारे ७५ टक्के पीक विविधता नष्ट झाली आहे.
  4. जर स्ञियांकडे पुरूषांप्रमाणेच संसाधनांची मालकी व नियंञण असते तर जगातील उपाशी लोकांची संख्या १५० दशलक्षने कमी होऊ शकली असती.
  5. जगातील १.४ अब्ज लोकांकडे वीजेची उपलब्धता नाही.

ध्येये-

  1. २०३० पर्यंत, भूक संपविणे व सर्व लोकांना विशेषतः गरीब व दुर्बल घटकांना वर्षभर सुरक्षित, पोषक व पुरेसे अन्न उपलब्ध असेल याची खाञी करणे.
  2. 2030 पर्यंत सर्व प्रकारचे कुपोषण नष्ट करणे. २०२५ पर्यंत पाच वर्षांखालील बालकांतील अपुरी वाढ व अतिकूपोषतपणाची समस्या सोडविणे. तसेच किशोरवयीन मुली, गरोदर-स्तनदा माता व वृद्ध यांच्या पोषणाच्या गरजा पूर्ण करणे.
  3. २०३० पर्यंत, कृषी उत्पादकतेत व अल्प-भूधारकांच्या उत्पन्नात दुप्पट वाढ करणे.
  4. २०३० पर्यंत शाश्वत अन्न उत्पादन पद्धत व संवेदनक्षम शेती पद्धतीच्या वापराची खाञी करणे ज्यामुळे उत्पादन व उत्पादकता वाढेल, पर्यावरण अबाधित राहील, पर्यावरण बदल व नैसर्गिक आपत्तींशी जुळवून घेण्याची क्षमता बळकट होईल व मृदेचा दर्जा विकसित होईल.
  5. २०२० पर्यंत, बी-बियाणे, पीके, पाळीव प्राणी व त्यांच्याशी संबंधित जंगली प्राणी यांच्यातील जनुकीय विविधता टिकवणे.
  6. आंतरराष्ट्रीय सहकार्याने ग्रामीण पायाभूत संरचना, कृषी संशोधन व विस्तार सेवा, कृषी तंञज्ञान यामध्ये गुंतवणूक वाढविणे.
  7. जागतिक कृषी बाजारपेठेतील व्यापाराची बंधने व विकृती नष्ट करणे. तसेच दोहा विकास फेऱ्यातील निर्णयाप्रमाणे कृषी निर्यात अनुदाने (सबसिडी) इ. नष्ट करणे.
  8. फूड कमोडिटी मार्केटचे कार्य योग्य पद्धतीने होईल याची खाञी करणे.