शब्दशक्ती

शब्दामध्ये अनेक अर्थ प्रकट करण्याचे सामर्थ्य असते. कधी थेट अर्थ असतो, तर कधी गर्भित अर्थ असतो, एकच शब्द अनेक अर्थांनी वापरता येतो. प्रत्येक शब्दामध्ये प्रकट करण्याची अंगभूत शक्ती असते. शब्दांच्या अंगी तीन प्रकारची शब्दशक्ती असते.

  1. अभिधा
  2. लक्षणा
  3.  व्यंजना

शब्दशक्ती

अभिधा

शब्दातून किंवा वाक्यातून जेंव्हा सरळसरळ किंवा शब्दशः अर्थ प्रकट होत असतो, तेंव्हा त्या शब्दशक्तीला अभिधा असे म्हणतात. या अभिधा शक्तीच्या सहाय्याने प्रकट होणारा जो अर्थ असतो त्यास वाच्यार्थ असे म्हणतात.

उदा.

  1. मी एक वाघ पाहिला. या वाक्यातील वाघ म्हणजे एक हिंस्ञ जंगली प्राणी.
  2. आमच्याकडे एक अमेरिकन कुञा आहे.
  3. दादा जेवयला बसला.
  4. घरात फार जळवा झाल्या आहेत.
  5. त्या जंगलात खूप अस्वले आहेत.

२) लक्षणा-

आपल्या नेहमीच्या बोलण्यात असे काही शब्द, वाक्ये येतात की त्यांचा शब्दशः अर्थ घेतला तर भलताच अर्थ निर्माण होतो. अशावेळी शब्दशः अर्थ न घेता, त्याच्याशी सुसंगत असा दुसरा अर्थ घ्यावा लागतो.

उदा.

  1. भर दरबारात माधवराव पेशव्यांनी गंगोबा चंद्रचुडांच्या श्रीमुखात दिली.
  2. गंगेत गवळ्यांची वस्ती.
  3. आमच्या दारावरून हत्ती गेला.
  4. तो कप पिऊन टाक.
  5. आणखी आठ सहकाऱ्यांना मुख्यमंञी अर्धचंद्र देणार.
  6. पानिपतावर सव्वालाख बांगड्या फुटल्या.

३) व्यंजना-

शब्दातून किंवा वाक्यातून सरळसरळ अर्थ प्रकट न होता, व्यंगात्मक अर्थ प्रकट होत असेल तर त्या शब्दशक्ती स व्यंजना असे म्हणतात.

उदा.

  1. समाजात वावरणारे असले साप ठेचून काढले पाहिजेत.
  2. निवडणुका आल्या की कावळ्याची कावकाव सुरू होते.
  3. भुंकणारे कुञे चावत नसतात.
  4. गोरगरिबांचे रक्त शोषणाऱ्या या जळवा ठेचून काढल्याच पाहिजेत.
  5. देविकाबाई सुनेला म्हणाल्या, ‘सूर्य अस्ताला गेला.’
  6. उषःकाल होता होता, काळराञ झाली….

सूचना: संपूर्ण मराठी व्याकरण अभ्यासण्यासाठी कृपया खालील बटनावर क्लिक करा.