वृत्तपत्रांचा इतिहास

एकोणिसाव्या शतकात वृत्तपत्रांचा उदय महाराष्ट्रामध्ये झाला व वृत्तपत्रांचा प्रसार महाराष्ट्रातील शिक्षणाच्या प्रमाणामुळे मोठ्या प्रमाणात झाला. समाजप्रबोधनाचे एक प्रभावी माध्यम म्हणून समाजसुधारकांनी वृत्तपत्रांचा वापर केला. महाराष्ट्र ही समाजसुधारणेची भूमी मानली जाते. त्यामुळे वृत्तपत्राचा प्रसार येथे झपाट्याने झाल्याचे दिसून येते. महाराष्ट्रामध्ये अनेक वृत्तपत्रे एतद्देशीय समाजसुधारकांनी व स्वातंत्र्य चळवळीतील नेत्यांनी सुरु केले. त्यापैकी काही वृत्तपत्रांचा अभ्यास आपण या घटकांमध्ये करणार आहोत. 

भारतीय वृत्तपत्रांची सुरुवात :

  1. मुद्रणकलेचा शोध युरोपमध्ये १५ व्या शतकात लागल्यामुळे वृत्तपत्रे व ग्रंथनिर्मितीस चालना मिळाली.
  2. मुद्रणकलेचा प्रवेश भारतामध्ये १६ व्या शतकात झाला. परंतु या काळात वृत्तपत्रांचा उदय झाला नव्हता.
  3. भारतात मुद्रणाची सुरुवात सर्वप्रथम गोव्यात झाली, भारतात मुद्रणकलेचा प्रसार ख्रिश्चन मिशनऱ्यांनी केला.
  4. देशी व विदेशी विचारांचा प्रसार करणे विविध हालचालींची व घडामोडींची माहिती देणे व समाजजागृती करण्यासाठी भारतात पहिली वृत्तपत्रे सुरु करण्यात कंपनीच्या प्रशासकिय अधिकाऱ्यांनी पुढाकार घेतला.
  5. २९ जानेवारी १७८० रोजी भारतातील पहिले वृत्तपत्र ‘बेंगाल गॅझेट’ या नावाने जेम्स ऑगस्टस हिकीने इंग्रजी साप्ताहिक बंगालमध्ये सुरु केले.
  6. यानंतर बंगालमध्ये इंग्रजानी व त्यानंतर इंग्रजी शिक्षण घेतलेल्या भारतीयांनी अनेक साप्ताहिके व मासिके सुरु केली. 

महाराष्ट्रात वृत्तपत्रांची सुरुवात :

मुद्रणकलेचा प्रसार संपूर्ण भारतामध्ये झाल्यामुळे वृत्तपत्र व ग्रंथनिर्मितीस गती मिळाली. १८१८ मध्ये पेशवाईचा शेवट झाल्यावर संपूर्ण महाराष्ट्रावर मुंबई प्रांताची निर्मिती करुन आपला अंमल सुरु केला. मुंबई प्रांतात इंग्रजाच्या प्रत्यक्ष अंमलापूर्वी वृत्तपत्रांचा उदय झाला होता. १८४८ पूर्वी महाराष्ट्रामध्ये अनेक इंग्रजी व मराठी वृत्तपत्रांची सुरुवात झाली होती. महाराष्ट्रात वृत्तपत्राचा प्रांरभ ‘बॉम्बे हेरॉल्ड’ (१७८९) या इंग्रजी साप्ताहिकापासून झाला. पुढे ‘बॉम्बे कुरिअर’ (१७९०), ‘बॉम्बे गॅझेट’ (१७९१) व ‘बॉम्बे टाईम्स’ (१८३२) या वृत्तपत्रांचा उदय झाला. रॉबर्ट नाईट यांनी बॉम्बे टाईम्स, स्टँटर्ड व टेलीग्राफ या तीन वृत्तपत्रांचे एकत्रीकरण करुन ‘टाईम्स ऑफ इंडिया’ हे वृत्तपत्र सुरु केले. मुंबई प्रांतात पहिले देशी वृत्तपत्र फर्दुनजी मर्झबान यांनी ‘मुंबई समाचार’ या नावाने १८२२ मध्ये सुरु केले. १८३० पर्यंत ‘मुंबई वर्तमान’, मुंबई दुर्बिण, चित्रज्ञान दर्पण, रास्त गोफतार अशी अनेक गुजराती वृत्तपत्रे सुरु झाली.

मराठी वृत्तपत्रांचा उदय व विकास :

  1. मराठी वृत्तपत्रांचा उदय सर्वप्रथम मुंबईत झाला. कारण मुंबईमध्ये मुद्रणाच्या सोयी होत्या व साक्षर वाचकवर्ग होता.
  2. मराठीतील पहिले वृत्तपत्र ‘दर्पण’ या नावाने बाळशास्त्री जांभेकरांनी ६ जानेवारी १८३२ रोजी सुरु केले. हे वृत्तपत्र मराठी व इंग्रजी या दोन्ही भाषेत होते. हे वृत्तपत्र १८४० मध्ये बंद पडले. त्यामुळे जांभेकरांनी १८४० मध्ये ‘दिग्दर्शन’ हे मराठीतील पहिले मासिक सुरु केले. मराठीतील ही दोन्ही वृत्तपत्रे सुरु करण्याचा मान बाळशास्त्री जांभेकरांना जातो त्यामुळेच त्यांना ‘मराठी वृत्तपत्राचे जनक’ मानले जाते. दर्पण हे वृत्तपत्र द्विभाषिक असल्यामुळे त्यांस निखळ मराठी पत्र म्हणता येणार नाही.
  3. संपूर्ण मराठी वृत्तपत्र म्हणून ‘मुंबई अखबार’ या वृत्तपत्रास मानले जाते. हे वृत्तपत्र ४ जुलै १८४० पासून सुरु झाले.
  4. गोंविद विठ्ठल उर्फ भाऊ महाजन यांनी पाचात्य शिक्षणातील नवीन विचारांचा प्रसार करण्यासाठी व ज्ञानसंपन्न समाजनिर्मितीसाठी अनेक वृत्तपत्रे व साप्ताहिक सुरु केली. त्यांनी १८४० मध्ये ‘प्रभाकर’ हे साप्ताहिक सुरु केले.
  5. सुधारणेचे परखडपणे पुरस्कार करणारे एक बाणेदार साप्ताहिक म्हणून पुण्याचे लोकहितवादी आपले लेख म्हणजेच ‘शतपत्रे’ प्रभाकरमधून प्रकाशित केले.
  6. भाऊ महाजनने आपल्या वृत्तपत्रांतून स्वधर्म, स्वभाषा व भारतीय संस्कृतीचा पुरस्कार केला.

अशाप्रकारे १८४८ पर्यंत समाजप्रबोधनाच्या कार्यासाठी अनेक वृत्तपत्रे महाराष्ट्रात सुरु झाली. परंतु खऱ्या अर्थाने १८४८ च्या नंतर मराठी वृत्तपत्राचा विकास झाल्याचे दिसून येते. १९६० पर्यंत अनेक वृत्तपत्रे महाराष्ट्रात सुरु झाली. त्यांनी महाराष्ट्रात समाजप्रबोधन केले व राष्ट्रीय स्वातंत्र्य चळवळ मजबूत केली. त्यातील काही महत्त्वपूर्ण वृत्तपत्रांचा आढावा पुढीलप्रमाणे.

ज्ञानप्रकाश (१८४९) :

‘ज्ञानप्रकाश’ हे मराठीतील पहिले दैनिक होते. या पत्राची सुरुवात कृष्णाजी त्र्यंबक रानडे यांनी १८४९ मध्ये साप्ताहिकाच्या स्वरुपात पुण्यात केली. १९०४ पासून या साप्ताहिकाचे रुपांतर दैनिकात झाले. या वृत्तपत्राने देशातील जनतेला अनेक प्रकारची माहिती उपलब्ध करुन दिली. १८९५ च्या अखेरीस पुण्यात काँग्रेसचे अधिवेशन भरले होते त्याची माहिती ‘राष्ट्रसभा समाचार’ या मथळ्याखाली जनसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य या पत्राने केले. नेमस्त राजकारणाचे मुखपत्र म्हणून ज्ञानप्रकाश या वृत्तपत्राने मवाळवादी कालखंडात महत्त्वाची भूमिका बजावली. या पत्राने सुशिक्षितातील मद्यपानाची सवय, वेश्यागमन, व्यभिचारावर टीका केली.

विचारलहरी (१८५२) :

ख्रिश्चन मिशनऱ्यांनी ‘ज्ञानोदय’ (१८४१) व ज्ञानसिंधू (१८४२) या वृत्तपत्रातून हिंदू धर्मातील चालीरीती अंधश्रद्धा व अनिष्ठ रुढी-परंपरांवर टिका केली व युरोपियन संस्कृतीचा समाजात प्रसार करण्याचा प्रयत्न केला की जेणेकरुन ख्रिश्चन धर्माचा प्रसार करता येईल. त्यामुळे पुण्यातील काही विद्‌वानांनी एकत्र येऊन मिानऱ्यांच्या प्रचाराला शह देण्यासाठी ‘विचारलहरी’ नावाचे मासिक जुलै १८५२ मध्ये सुरु केले. ख्रिचन मिशनऱ्यांच्या हिंदू धर्मावरील टीकेला उत्तर देण्यासाठी व ख्रिस्ती मतांचे खंडण करण्यासाठी हे पत्र सुरु करण्यात आले. हे वृत्तपत्र फार अल्पकाळ टिकले परंतु त्यांचा प्रतिहल्ला खूप परिणामकारक होता. कृष्णशास्त्री चिपळूणकर सारख्या विद्ववानांच्या हाती संपादनाची सूत्रे असल्याने प्रतिहल्ला प्रभावी होऊ शकला.

धूमकेतू व ज्ञानदर्शन (१८५३) :

भाऊ महाजनांनी १८५३ मध्ये धुमकेतू हे साप्ताहिक व ज्ञानदर्शन हे त्रैमासिक सुरु केले. ‘प्रभाकर’ मधील उदार धोरण महाजनांनी धुमकेतून चालू ठेवले. धर्मविषयक विचाराबाबत धुमकेतूतून उदार धोरण बाळगले. भाऊ महाजन यांनी संपूर्ण महाराष्ट्रामध्ये प्रबोधन समाज जागृती व सुधारणा घडवून आणण्यासाठी या दोन्ही वृत्तपत्रांचा उपयोग केला. भारताचे इंग्रजाकडून होणारे शोषण त्यांनी या पत्रातून मांडले.

निबंधमाला (१८५४) :

विष्णूशास्त्री चिपळूणकर यांनी १८५४ मध्ये ‘निबंधमाला’ हे मासिक पुण्यातून सुरु केले. त्यांनी या वृत्तपत्रातून स्वदेशी, स्वधर्म व स्वभाषेचा जोरदार पुरस्कार केला. त्यांना पाचात्य विचार सरणीवर आधारित समाजसुधारणा आणि पुरोगामी विचार मान्य नव्हते त्यामूळे त्यांनी निंबधमालेतून महात्मा फुल्यांच्या सामाजिक कार्यावर व विचारावर जोरदार टिका केली.

इंदुप्रकाश (१८६२) :

इ.स. १८६२ मध्ये विष्णूशास्त्री पंडित यांनी द्विभाषी ‘इंदुप्रकाश’ हे वृत्तपत्र सुरु केले. मुंबईमध्ये समाजप्रबोधनाची चळवळ जनसामान्यापर्यंत पोहोचविण्यासाठी या वृत्तपत्राचा उपयोग झाला. या वृत्तपत्राने विधवा पुनर्विवाह, स्त्रीशिक्षण व सामाजिक सुधारणेचा जोरदार पुरस्कार केला. हे वृत्तपत्र सुमारे ६२ वर्ष टिकले. या वृत्तपत्रातून मामा परमानंद, रानडे, तेलंग, न. र. फाटक, चंदावरकर यांनी आपले विचार मांडले व समाजाला दिशा देण्याचे कार्य केले. इंदुप्रकाश हे वृत्तपत्र १८६७ साली स्थापन झालेल्या प्रार्थना समाजाचे विचारपीठ बनले.

नेटिव्ह ओपिनियन (१८६४) :

विश्वनाथ नारायण मांडलिक यांनी १८६४ साली ‘नेटिव्ह ओपिनियन’ हे वृत्तपत्र समाजप्रबोधनासाठी सुरु केले. मामा परमानंद हे या वृत्तपत्राचे पहिले संपादक होते. हे वृत्तपत्र दिर्घकाळ म्हणजेच १९०८ पर्यंत चालू होते. राजकीय, सामाजिक व नैतिक विषयांवर नेटिव्हाची स्वतंत्र मते प्रसिद्ध करुन हिंदी लोकमत निर्माण करुन सरकारच्या कानापर्यंत पोहोचविण्यासाठी या वृत्तपत्रांचा वापर झाला. या वृत्तपत्राने सनातनी विचारसरणी पाठिंबा दिला परंतु स्वातंत्र्य चळवळीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली.

अरुणोदय (१८६६) :

‘अरुणोदय’ हे ठाणे जिल्ह्यातील पहिले वृत्तपत्र होय. या वृत्तपत्राची सुरुवात १८६६ साली काशीनाथ विष्णू फडके यांनी केली. या वृत्तपत्राने ब्रिटिश सरकारला विरोध करीत सामाजिक व राजकीय प्रश्न सोडविण्यावर अधिक भर दिला. या वृत्तपत्राव्यतिरिक्त सुयोदय (१८६७) व हिंदुपंच (१८७२) हे वृत्तपत्र या काळात ठाण्यातून सुरु झाले व त्यांनीसुद्धा समाजप्रबोधनाचे कार्य चालू ठेवले.

सुबोधपत्रिका (१८७३) :

‘सुबोधपत्रिका’ हे वृत्तपत्र ४ मे १८७३ पासून सुरु झाले. हे वृत्तपत्र प्रार्थना समाजाचे मुखपत्र होते व मामा परमानंद, द्वारकानाथ गोंविद वैदल यांनी या पत्राचे संपादक म्हणून काम पाहिले. या वृत्तपत्रातून अनेक समाजसुधारकांनी आपली मते निर्भिडपणे मांडली. धर्मकारण समाजकारण स्त्री शिक्षण, नीतीविषयक चर्चा, राजकिय चळवळ अशा विविध विषयावर स्पष्ट विचार मांडण्यात आल्याचे आढळते. भांडारकर व रानडे यांनी आपले उदारमतवादी विचार या वृत्तपत्रातून मांडल्याचे दिसून येते.

दीनबंधू (१८७७) :

महात्मा जोतीराव फुले यांचे सत्यशोधक चळवळीतील प्रमुख सहकारी कृष्णराव भालेकर यांनी पुण्यातून बहुजन समाजाचे पहिले वृत्तपत्र ‘दीनबंधू’ इ.स. १८७७ पासून सुरु केले. पुढे नारायण मेधाजी लोखंडे व रामजी संतुजी आवटे यांनी या वृत्तपत्रांचे संपादन केले व हे वृत्तपत्र चालू ठेवले. या वृत्तपत्रातून महात्मा फुलेंचे विचार व सत्यशोधक चळवळीचा प्रसार करण्यत आला. ‘दीनबंधू’ पूर्वीचे सर्व वृत्तपत्रे बहूजन समाजापर्यंत पोहोचू शकले नव्हते. परंतु दीनबंधूने सामान्य लोकांचे व उपेक्षित समाजाचे प्रश्न मांडले. तसेच या वृत्तपत्राने शेतकऱ्यांचा कर्जबाजारीपणा स्त्रीशिक्षण, विधवा पुनर्विवाह, दलित समाजाचा उद्धार कामगार चळवळ व सावकारशाहीवर प्रकाश टाकला. म्हणूनच या वृत्तपत्राचे कार्य ऐतिहासिक मानले जाते.

केसरी व मराठा (१८८१) :

गोपाळ गणेश आगरकरबाळ गंगाधर टिळक यांनी एकत्र येऊन महाराष्ट्रातील लोकांमध्ये राजकिय व सामाजिक जागृती घडवून आणण्यासाठी ‘केसरी’ हे मराठीतून व ‘मराठा’ हे इंग्रजी वृत्तपत्र १८८१ पासून सुरु केले. आगरकरांनी केसरीचे व टिळकांनी ‘मराठा’ या वृत्तपत्रांचे संपादन केले. आगरकरांनी टिळकांशी मतभेद झाल्यानंतर केसरीच्या संपादकपदाचा राजीनामा दिला त्यानंतर टिळकांनी १९२० पर्यंत केसरी व मराठा या दोन्ही वृत्तपत्राचे संपादन केले. या वृत्तपत्रांनी राजकिय, सामाजिक, धार्मिक विषयांची मिमांसा करुन लोकजागृतीचे कार्य केले. ब्रिटिश सरकारवर उघडपणे टिका करण्याचे कार्य टिळकांनी आपल्या अग्रलेखातून केली तर आगरकरांनी सामाजिक सुधारणेकडे अधिक लक्ष दिले. आाप्रकारे स्वातंत्रचळवळी मध्ये या दोन्ही वृत्तपत्रांनी महत्त्वाची कामगिरी बजावलेली दिसून येते.

सुधारक (१८८८) :

गोपाळ गणेश आगरकर, यांचे बाळकृष्ण गंगाधर टिळक यांच्याशी मतभेद झाल्याने १८८७ मध्ये केसरी या वृत्तपत्राच्या संपादक पदाचा राजीनामा दिला व समाजसुधारणेविषयीचे आपले विचार परखडपणे मांडण्यासाठी सुधारक हे नवीन वृत्तपत्र १८८८ मध्ये सुरु केले. त्यांनी व्यक्ती स्वातंत्र्य आणि बुद्धी प्रमाण्यावर भर दिला. महाराष्ट्रातील समाजसुधारणेविषयी आपले विचार या पत्रातून मांडले. त्यांनी या वृत्तपत्रातून स्त्रीविषयक सुधारणा, विधवा पुनर्विवाह संमतीवय कायदा, शिक्षणपद्धती, स्त्रीशिक्षण, सामाजिक सुधारणा कि राजकिय सुधारणा, याविषयी जनसामान्यांपर्यंत आपले विचार पोहोचवून आधुनिक महाराष्ट्र घडविण्यात हातभार लावला.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची वृत्तपत्रे :

भारतीय समाजातील मोठा उपेक्षित गट यांचे प्रश्न जनसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी व आपली चळवळ लोकांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अनेक वृत्तपत्रे चालविली व अस्पृश्यांच्या आत्मोद्धारांची चळवळ त्यांच्यापर्यंत पोहाचविली. तत्कालिन वृत्तपत्रांमध्ये बाबासाहेबांची मते व त्यांचे चळवळीबद्दलचे कार्य छापले जात नसत. त्यामुळे त्यांनी अस्पृश्य वर्गावर होणारे अन्याय, अत्याचार समाजासमोर मांडून, त्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडण्यासाठी ‘वृत्तपत्र’ या प्रभावी माध्यमाचा उपयोग करण्याचे ठरविले. (त्यांनी वृत्तपत्राचे महत्त्व विशद करताना असे म्हटले आहे, “ज्या चळवळीकडे आपले स्वतःचे वर्तमानपत्र नसते, त्या चळवळीची अवस्था पंख तुटलेल्या पक्ष्याप्रमाणे असते.” म्हणूनच डॉ. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या स्त्रियांच्या व भारतीय समाजाच्या सर्वांगिण विकासाकरिता व आपली चळवळ तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचविण्याकरीता अनेक वृत्तपत्रे सुरु केली.)

राजर्षी शाहू महाराजांच्या आर्थिक मदतीने बाबासाहेबांनी ‘मुकनायक’ हे वृत्तपत्र ३१ जानेवारी १९२० पासून सुरु केले. पुढे काही कारणांनी हे वर्तमानपत्र बंद पडले. बाबासाहेबांनी आपली चळवळ भारतातील लाखो बहिष्कृत लोकांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी व पुढे महाडच्या चवदार तळाच्या सत्याग्रहाच्या वेळी स्पृश्य वर्गाच्या टिकेला उत्तर देण्यासाठी १९२७ पासून ‘बहिष्कृत भारत’ हे वृत्तपत्र सुरु केले. मुख्य प्रवाहापासून बहिष्कृत करण्यात आलेल्या लोकांचे हे मुखपत्र बनले. याच वृत्तपत्रातून समाजसुधारणेविषयी आपले विचार परखडपणे मांडणाऱ्या लोकहितवादींची ‘शतपत्रे’ पुन्हा प्रकाशित करण्यात आली. १९३० मध्ये हे वृत्तपत्र बंद पडले. बहिष्कृत भारत बंद पडल्यावर डॉ. आंबेडकरांनी आपले राजकिय विचार व त्यांचे चळवळीतील कार्य पोहोचविण्यासाठी १९३० साली ‘जनता’ हे नवीन वर्तमानपत्र सुरु केले. जनतेपर्यत हे वृत्तपत्र १९५३ पर्यंत सुरु होते. या कालखंडात त्यांचे राष्ट्र उभारणीतील योगदान व राजकिय, सामाजिक व धार्मिक व आर्थिक बाबींविषयीचे विचार समजण्यास मदत होते. कालांतराने त्यांनी भारत बौद्धमय करण्याचे हेतूने ‘प्रबुद्ध भारत’ हे वर्तमानपत्र सुरु केले. आा प्रकारे बाबासाहेबांनी वृत्तपत्राच्या माध्यमातून आपली चळवळ जनसामान्यापर्यंत पोहोचविली. त्यांनी आपल्या कारकिर्दित अनेक विषय हाताळले व राष्ट्र उभारणीत भरीव असे योगदान दिले.

नवयुग व मराठा :

प्रल्हाद केशव अत्रे उर्फ आचार्य अत्रे यांनी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ जनसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी सुरुवातीला नवयुग व नंतर मराठा हे वृत्तपत्र सुरु केले. आचार्य अत्रे यांनी या दोन्ही वृत्तपत्राच्या अग्रलेखातून चळवळीविषयी आपले विचार परखडपणे मांडले. मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र निर्माण व्हावा यासाठी अत्र्यांबरोंबरच इतर नेत्यानीही आपली मते या पत्रातून मांडली. या वृत्तपत्रांचे प्रमूख वैशिष्ट्य म्हणजे चळवळीविषयीची व्यंगचित्रे. या वृत्तपत्रांनी काँग्रेस नेतृत्त्वावर प्रखर टिका केली व ही चळवळ घराघरात पोहोचविली. याच वृत्तपत्रातून अनेक लेखक, कवी व शाहीरांनी आपली मते व काव्ये लोकांपर्यंत पोहोचविली. यांच्या संयुक्त प्रयत्नामुळे १ मे १९६० रोजी संयुक्त महाराष्ट्रांची स्थापना झाली.

मराठी वृत्तपत्रांवरील सरकारचे निर्बंध :

भारतीय वृत्तपत्रांना स्वातंत्र्य द्यावे की नाही याबाबत इंग्रजामध्ये एकमत नव्हते. भारतीय वृत्तपत्रांना जर स्वातंत्र्य दिले तर ते आपला धोरणावर टिका करतील तसेच लोकांमध्ये राष्ट्रवादाची भावना निर्माण करतील. अशी भिती इंग्रजांना वाटत होती त्यामुळे देशी वृत्तपत्रांवर त्यांनी १८१८ ते १८३५ च्या दरम्यान अनेक बंधने घातली. पुढे विल्यम बेंटिक व चार्ल्स मेटकाल्फ यांसारख्या उदारमतवादी गव्हर्नर जनरलमूळे ही बंधने शिथिल करण्यात आली व १८३६ ते १८५६ या काळात वृत्तपत्रांना स्वातंत्र्य देण्यात आले. १८५७ च्या उठावामुळे इंग्रजांनी देशी वृत्तपत्रांवर पुन्हा बंधने घातली व राणीच्या जाहीरनाम्याने १८५८ नंतर ती बंधने दूर केली. शासनाच्या धोरणावर टीका करणाऱ्या वृत्तपत्रांकडे ब्रिटिशांची करडी नजर होती. लॉर्ड लिटन यांनी १८७८ मध्ये देशी वृत्तपत्र नियंत्रण कायदा जारी करुन मुद्रण स्वातंत्र्यावर अनेक बंधने लादली. पुढे १८८२ मध्ये लॉर्ड रिपनने या कायद्यातील काही निर्बंध दूर केले. अशा प्रकारच्या बंधनामुळे भारतीय वृत्तपत्रांच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर घाला घालण्यात आला व अनेक पुढाऱ्यांना व समाजसुधारकांना आक्षेपार्ह मजकुरांमुळे व सरकारी धोरणावर केलेल्या टिकेमुळे शिक्षा ठोठावण्यात आल्या. १९०५ मध्ये झालेल्या बंगालच्या फाळणीमुळे मुद्रण स्वातंत्र्यावर पुन्हा बंधने घालण्यात आली. अशा प्रकारे १९४७ पर्यंत भारतीय वृत्तपत्रांवर सरकारने अनेक निर्बंध लादले. ही बंधने केवळ भारतीय वृत्तपत्रावरच होती तर अँग्लो इंडियन वृत्तपत्रावर ही बंधने नव्हती. यावरुन इंग्रजाचे दुटप्पी धोरण स्पष्ट होते. स्वातंत्र्यानंतर मुंबई सरकारने वृत्तपत्रांना स्वातंत्र्य बहाल केले व सर्व प्रकारची बंधने उठविली.

 

मित्रांसोबत शेयर करा.

Leave a comment

Your email address will not be published.

error: