वनस्पतींचे वर्गीकरण (Classification of Plants)

  • पेशीभित्तिकायुक्त दृश्यकेंद्रकी पेशी असणाऱ्या स्वयंपोषी सजीवांच्या समूहाला ‘वनस्पती’ म्हणून ओळखले जाते. वनस्पती हरितद्रव्यांच्या साहाय्याने प्रकाशसंश्लेषण करीत असल्याने त्या स्वयंपोषी आहेत.
  • वनस्पतीशास्त्रज्ञ एचर यांनी 1883 मध्ये वनस्पतीसृष्टीचे बीजपञी (Phanerogamae) व अबीजपञी (Cryptogamae) या दोन उपसृष्टींमध्ये वर्गीकरण केले.
१) बीजपञी (Phanerogamae)

ज्या वनस्पतींमध्ये प्रजननासाठी विशिष्ट ऊती असून त्या बिया निर्माण करतात, त्या वनस्पतींना बीजपत्री म्हणतात. यांच्यात प्रजनन प्रक्रियेनंतर बिया तयार होतात ज्यांमध्ये भ्रूण व अन्नसाठा असतो. बिया फळांमध्ये झाकलेल्या नसणे किंवा असणे ह्या वैशिष्ट्यांवरून बीजपत्री वनस्पतींचे अनावृत्तबीजी व आवृत्तबीजी असे विभाग केले आहेत.

अ. आवृत्तीबीज (Angiosperms)
  • बिया फळांमध्ये बंदिस्त असतात.
  • फुल हे प्रजननाचे अवयव असते.
  • उदा.  मका, मोहरी, घेवडा, हरभरा, आंबा, बाॅल्फिया (सर्वात लहान आवृत्तबीजी वनस्पती) , युकाॅलिप्टस (सर्वात उंच आवृत्तबीजी वनस्पती)
  • आवृतबीज वनस्पतींचे एकबीजपत्री व द्‌विबीजपत्री असे परत दोन उपप्रकार केले जातात.
  • ज्यांच्या बियांचे सहजपणे दोन भाग सुटे होतात, त्यांना द्‌विबीजपत्री वनस्पती म्हणतात तर ज्यांच्या बियांचे दोन भाग होत नाहीत, त्यांना एकबीजपत्री वनस्पती असे म्हणतात.
एकबीजपञी द्विबीजपञी
एक दलाचे बीज असते दोन दलाचे बीज असते
पोकळ व आभासी खोड भक्कम खोड
फूल ञिभागी असते फूल पंचभागी असते
ज्वारी, मका, गहू, तांदूळ, लसूणकांदा, केळी, बांबू आंबा, मोहरी, पिंपळ, सूर्यफूलशेंगदाणा
५०,००० जाती २,००,००० जाती
ब. अनावृत्तीबीज (Gymnosperms)
  • बिया फळांमध्ये बंदिस्त नसतात म्हणजेच या प्रकारच्या वनस्पतींना फळे येत नाहीत.
  • या वनस्पती बहुवार्षिक असतात.
  •  Gymnosperms हा शब्द प्रथम थ्रिओफ्रस्ट्स यांनी त्यांच्या ‘Enquiry into Plants’ पुस्तकात वापरला.
  • अनावृत्तबीज वनस्पतींच्या एकूण ७० प्रजाती व ७२५ जाती आहेत त्यापैकी भारतामध्ये १६ प्रजाती व ५३ जाती आढळतात.

काही अनावृत्तबीज वनस्पतींची वैशिष्ट्ये-

  • सायकस वनस्पती सायनोबॅक्टेरीया सोबत आणि पायनस वनस्पती कवकांसोबत सहजीवन पद्धतीने राहतात.
  • झिंकगोबायलोबा यांना जीवंत जिवाश्म म्हणून ओळखतात.
  • सिक्वीया सेंपीर्व्हीर्नस (३६६ फूट) ही जगातील सर्वात उंच वनस्पती आहे. यालाच ‘Cost Redwood of California’ आणि ‘Father Of Forest’ असेही म्हणतात.
  • टॅक्झोडियम म्युक्रोनॅटम या वनस्पतीचा घेर १२५ फूट आहे.
  • सॅमीया पिग्मी ही सर्वात लहान अनावृत्तबीज वनस्पती आहे.
  • इफेंड्रा या वनस्पतीमध्ये दुहेरी फलन होत असल्यामुळे हा या प्रकारात एकमेव अपवाद आहे.
2) अबीजपञी (Cryptogamae)

अपुष्प वनस्पती असून बिया येत नाहीत. आर. एच. व्हीटकर या शास्ञज्ञाने अबीजपञी या गटाचे थॅलोफायटा, ब्रायोफायटा व टेरिडोफायटा या तीन भागात विभाजन केले.

अ. थॅलोफायटा (Thalophyta)

  • या वनस्पती प्रामुख्याने पाण्यात वाढतात. मूळ-खोड-पाने-फुले असे विशिष्ट अवयव नसणाऱ्या, हरितद्रव्यामुळे स्वयंपोषी असणाऱ्या वनस्पतींच्या या गटाला शैवाल (Algae) म्हणतात.
  • शैवालांची पेशीभित्तीका बाहेरून पेक्टीन तर आतून सेल्युलोज या दोन आवरणांनी बनलेली असते.
  • सर्व प्रकारच्या शैवालांमध्ये  क्लोरोफिल-‘अ’ , कॅरोटिन व झांथोफिल ही रंगद्रव्ये असतात.
  • जगातील ९० टक्के प्रकाशसंश्लेषण शैवाल करतात.
  • शैवाल हे नाव ‘लिनियस’ या शास्ञज्ञाने दिले असून शैवालाच्या अभ्यासाला ‘फायकोलाॅजी’ असे म्हणतात.
  • ‘माॅरीस’ या शास्ञज्ञाला ‘शैवालांचा जनक’ असे म्हणतात आणि ‘लाईंगर’ यांना ‘भारतीय फायकोलाॅजीचा जनक’ असे मानले जाते.

शैवाळांचे प्रकार –

हिरवे शेवाळ तपकिरी शेवाळ लाल शेवाळ
गोड्या पाण्यात आढळतात खाऱ्या पाण्यात खाऱ्या पाण्यात
पृथ्वीवरील वनस्पतींचे पूर्वज अशी ओळख मॅनीटाॅल आणि लॅमीनटीन या स्वरूपात अन्न साठवले जाते फ्लोरीडिन स्टार्च स्वरूपात अन्न साठवले जाते
पेशीभित्तीकेत सेल्युलोज सोबत अल्गीन असते पेशीभित्तीकेत सेल्युलोज सोबत पेक्टीन असते.
अॅसीटाबुलारीया, उल्वा, कौलेर्पा इक्टोकार्पस, सरगॅगस, फ्यूकस,लॅमीनारीया, डिक्टाॅइटा कोंड्रस, जेलीडियम, पाॅलिसायफोनिया,पाॅरफायरा, ग्रॅसीलारीया, बट्राकोस्पर्मम

ह्याच गटात हरीतद्रव्य नसलेल्या विविध प्रकारच्या किण्व व बुरशांचा स्वतंत्रपणे समावेश होतो, त्यास कवके (Fungi) असे म्हणतात. उदा. म्युकर, भूछत्र, पेनिसिलियम, इ.

ब. ब्रायोफायटा (Bryophyta)

  • ह्या गटातील वनस्पतींना वनस्पतीसृष्टीचे ‘उभयचर’ म्हटले जाते कारण त्या ओलसर मातीत वाढतात. परंतु प्रजननासाठी मात्र त्यांना पाण्याची गरज भासते. यांच्यामध्ये शाकीय पद्धतीने प्रजनन होते.
  • ब्रायोफायटा विभागातील वनस्पतींची रचना चपटी रिबिनीसारखी लांब असते. या वनस्पतींना खरी मुळे, खोड, पाने नसतात.
  • ब्रायोफायटाच्या अभ्यासाला ब्रायोलाॅजी असे म्हणतात.
  • हेडविक यांना ‘ब्रायोलाॅजीचा जनक’ म्हणून ओळखले जाते.
क. टेरिडोफायटा (Pteriophyta)

  • या गटातील वनस्पतींना मुळे, खोड, पाने असे सुस्पष्ट अवयव असतात, पाणी व अन्न वहनासाठी स्वतंत्र ऊती असतात. पण यांना फुले-फळे येत नाहीत.
  • या वनस्पतींमध्ये अलैंगिक प्रजनन हे बीजाणू निर्मितीद्वारे तर लैंगिक प्रजनन हे युग्मक निर्मितीद्वारे होते.
  • उदा., फर्न्स – नेफ्रोलेपीस (नेचे), मार्सेलिया, टेरीस, एडीअँटम, इक्विसेटम, लॅजिनेला, लायकोपोडियम, इत्यादी.
  • अबीजपञीतील सर्वात प्रगत व पृथ्वीवरील पहिली संवहनी संस्था अशी या गटाची ओळख आहे.
  • सर्वात लहान टेरिडोफायटा ‘अझोला’ तर सर्वात उंच टेरिडोफायटा ‘अल्सोफिला’ हा आहे.
  • थ्रिओफ्रस्ट्सला वनस्पतीशास्ञ, टेरिडोफाइट्स व पर्यावरण यांचा जनक मानतात.