रक्ताभिसरण संस्था (Blood Circulation System)

रक्ताभिसरण संस्था (Blood Circulation System) ही मानवी शरीरातील तसेच सृष्टीतील प्रत्येक जीवासाठी एक अत्यंत महत्वाची अशी कार्यसंस्था आहे. विल्यम हार्वे यांनी रक्ताभिसरणाचा शोध सर्वप्रथम लावला. म्हणून त्यांना ‘Circulator’ तसेच ‘Father of Angiology’ असे संबोधले जाते. त्यांनी रक्तवाहिन्यांचा अभ्यास सर्वप्रथम सापांवर केला.

मानवातील रक्ताभिसरण

  • मानवी रक्ताभिसरण संस्थेमध्ये प्रामुख्याने मानवी हृदय, रक्तवाहिन्या आणि केशिकांचा समावेश होतो.
  • रक्त नेहमी रक्तवाहिन्यामधून वाहत असते.
  • पंपाप्रमाणे रक्त वाहते ठेवण्याचे कार्य हृदयाचे आहे. ह्रदयाला एकूण चार कप्पे असतात. ह्रदयातील वरचे दोन कप्पे म्हणजे अलिंद (कर्णिका) व खालचे दोन कप्पेे म्हणजे निलये (जेवनिका) होय. शरीराकडून ह्रदयाकडे येणारे रक्त स्विकारण्याचे कार्य अलिंदाचे असते व ह्रदयातील रक्त बाहेर घेऊन जाण्याचे काम निलये करतात.
  • उजव्या बाजूला अशुद्ध रक्त असते व डाव्या बाजूला शुद्ध रक्त असते. उजव्या बाजूला शरीराकडून आलेले रक्त फुफ्फुसाकडे पाठवले जाते. फुफ्फुसामध्ये रक्तातील कार्बन डायऑक्साईड बाहेर फेकला जाउन प्राणवायू शोषला जातो. हे रक्त हृदयाच्या डाव्या कर्णिकेत आणले जाते. आणि तेथून ते डाव्या जेवनिकेतुन शरीरभर पोहोचवले जाते. शरीराची विविध कामे करण्यासाठी प्राणवायू, साखर व इतर मूलद्रव्ये रक्तामार्फत शरीरभर नेली जातात. शरीर लागेल त्याप्रमाणे ऑक्सिजन व इतर पदार्थ घेते व परत अशुद्ध रक्त हृदयाकडे पोहचवते.

मानवी ह्रदय (Human Heart)

Related image

  • इंग्रजीमध्ये ‘कार्डियाक’ हा हृदयासंबंधी आलेल्या शब्दाचा उगम ग्रीक भाषेतील कार्डिया (हृदय) शब्दामध्ये आहे.
  • मानवी हृदयाचे वजन 250-350 ग्रॅम असून त्याचा आकार हाताच्या मुठीएवढा असतो. स्त्रियामध्ये हृदयाचे सरासरी वजन 250-300 ग्रॅम आणि पुरुषामध्ये 300-350 ग्रॅम असते.
  • हृदयाभोवती दुपदरी हृदयावरण असते. या हृदयावरणाच्या दोन थरांमध्ये एक द्रवपदार्थ असतो, त्यामुळे घर्षणापासून व धक्क्यांपासून हृदयाचे संरक्षण होते.
  • मानवी हृदय दर मिनिटाला सरासरी ७२ वेळा आकुंचन प्रसरण पावते.
  • शीतरक्ताच्या प्राण्यांचे ह्रदय तीन कप्प्यांचे बनलेले असते. माशांमध्ये ह्रदय दोन कप्प्यांचे असते.
  • स्टेथोस्कोप या यंञाच्या साहाय्याने ह्रदयाचे ठोके ऐकले जातात.
  • मानवी हृदयाचे ठोके जाणण्यासाठी मनगटाजवळील रॅडीयल धमणीचा वापर करतात.

रक्तवाहिन्या

Related image

धमणी/रोहिणी (Artery)

  • हृदयापासून शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांकडे रक्त नेणाऱ्या वाहिन्यांना धमन्या म्हणतात. धमन्या शरीरामध्ये खोलवर असतात.
  • फुप्फुसधमनी व्यतिरिक्त इतर सर्व धमन्या ऑक्सिजनयुक्त रक्त वाहून नेतात. फुप्फुस धमणी ही अशुद्ध रक्ताचे वहन करते.
  • रक्तदाब धमण्यांमध्ये जास्त असल्यामुळे यांच्या भित्तीका इलास्टिक व स्नायूयुक्त असून या शिरांपेक्षा जाड असतात.

शिरा (Veins)

  • शरीराच्या विविध भागांकडून हृदयाकडे रक्त वाहून नेणाऱ्या वाहिन्यांना नीला म्हणतात.
  • सर्व नीलांमधून विनाक्षजती (कार्बनडायऑक्साइड युक्त) रक्त वाहून नेले जाते. फुप्फुसभीगा शीर ही याला अपवाद असून ती शुद्ध रक्ताचे वहन करते.
  • शिरांमध्ये रक्तदाब अतिशय कमी असल्यामुळे यांच्या भित्तीका पातळ व आतून पोकळीयुक्त असतात.

केशवाहिनी

  • धमणी व शिरा यांना जोडणाऱ्या रक्तवाहिन्या.
  • एकाच थराने बनलेली पातळ पेशीभित्तीका.
  • रक्त आणि पेशी यांच्यातील वायूची, अन्नाची व उत्सर्जित पदार्थाची देवाणघेवाण केवळ केशवाहिन्यांमार्फत होते.

रक्त (Blood)

  • मानवी शरीरामध्ये शरीराच्या आठ टक्के वजनाएवढे रक्त असते.
  • मानवी रक्ताचा सामू (pH) 7.4 असतो.
  • रक्तामध्ये रक्तद्रव आणि रक्त पेशी असतात.

रक्तद्रव

रक्तामधील ५५% भाग रक्तद्रवाचा असतो.  रक्तद्रवा मध्ये ९०% पाणी, ७% रक्तरस प्रथिने, आणि ३% असेंद्रिय द्रव्ये (Inorganic substances) असतात. तसेच रक्तद्रवात ग्लूकोज, अमिनो आम्ले आणि मेदाम्ल यांसारखी अन्नद्रव्येदेखील असतात.

रक्तपेशी

Related image

यामध्ये प्रामुख्याने पुढील तीन घटकांचा समावेश होतो.

1. RBC- Red Blood Cell/Corpuscles (लाल रक्तपेशी)
  • केंद्रक नसलेल्या या गोलाकार रक्तपेशी आकाराने अतिशय लहान असतात. (७ मायक्रोमीटर व्यास, २.५ मायक्रोमीटर जाडी)
  • हिमोग्लोबीन या घटकामुळे रक्ताला लाल रंग प्राप्त होतो.
  • पुरूषांपेक्षा स्ञीयांमध्ये RBC चे प्रमाण कमी असते.
  • RBC ची निर्मिती अस्थिमज्जेत होते व त्या सुमारे 100 ते127 दिवस जगतात.
2. WBC- White Blood Cell/Corpuscles ( पांढऱ्या रक्तपेशी)
  • आकाराने मोठ्या, केंद्रकयुक्त असणाऱ्या या रक्तपेशी अमीबासदृश्य व रंगहीन असतात.
  • यांचा आकार RBC पेक्षा जास्त असतो. (८ ते १५ मायक्रोमीटर व्यास)
  • पांढऱ्या पेशींची निर्मिती अस्थिमज्जेत होते व त्यांचे आयुर्मान केवळ ३-४ दिवस इतके कमी असते.
  • या पेशींचे 5 प्रकार आहेत – बेसोफील, इओसिनोफिल, न्यूट्रोफील, मोनोसाईट्‍स व लिम्फोसाईट्‍स
3. Platelets (बिंबीका/रक्तपट्टीका)
  • केंद्रक नसलेल्या यांचा आकार द्विबहीर्वक्री असून त्यांना कोणताही रंग नसतो.
  • या रक्तपेशी फक्त सस्तन प्राण्यांमध्येच आढळतात व त्या रक्त गोठवण्याच्या क्रियेमध्ये भाग घेतात.
  • आकाराने अतिशय लहान असतात. (२.५ ते ५ मायक्रोमीटर व्यास)
  • रक्तपट्टीका केवळ ५ ते १० दिवस जीवंत राहू शकतात.

मानवी रक्तगट (Human blood groups)

  • रक्तातील प्रतिजन आणि प्रतिपिंडे या दोन प्रथिनांवर आधारित रक्ताचे A, B, AB आणि O असे चार प्रमुख गट असून ‘आर एच’ (RH) पॉझिटिव्ह व ‘आर एच’ निगेटिव्ह असे या प्रत्येक गटाचे दोन प्रकार मिळून आठ रक्तगट होतात.
  • रक्तदाता – जी व्यक्ती रक्त देते तिला रक्तदाता म्हणतात.
  • रक्तग्राही – ज्या व्यक्तीला रक्त दिले जाते ती व्यक्ती म्हणजे रक्तग्राही होय.
  • O गटाचे रक्त इतर सर्व गटांना देता येते, तर AB गटाची व्यक्ती सर्वांकडून रक्त घेऊ शकते, म्हणून ‘O’ रक्तगटाला सर्वयोग्य दाता (Universal Donar) म्हणतात तर ‘AB’ रक्तगटाला सर्वयोग्य ग्राही (Universal Recipient) म्हणतात.

रक्तदाब (Blood Pressure)

  • हृदय हा एक स्नायूंनी बनलेला पोकळ अवयव आहे. त्याच्या तालबद्ध हालचालीमुळे (आकुंचन पावणे (Systole) आणि प्रसरण पावणे (Diastole) रक्त शरीरभर फिरत असते. शरीरात रक्त वाहताना रक्तवाहिन्यांवर जो दाब पडतो किंबहुना ज्या दाबाने रक्त सर्व शरीरातील रक्तवाहिन्यांतून फिरत असते त्या दाबाला ‘रक्तदाब’ (Blood Pressure) असे म्हणतात.
  • सर्व अवयवांना त्यांच्या त्यांच्या आवश्यकतेप्रमाणे रक्तपुरवठा मिळण्यासाठी हा विशिष्ट प्रकारचा दाब आवश्यक असतो. तो निर्माण होण्यासाठी हृदयाची लयबद्ध हालचाल, रक्तवाहिन्यांची लवचीकता, रक्ताचे प्रमाण, हृदयाची गती आणि शरीरातील इतर स्रावांचे परिणाम (Hormones) या गोष्टी जबाबदार असतात.
  • हृदय आकुंचन पावते तेव्हा रक्त जोराने रक्तवाहिन्यांमध्ये ढकलले जाते त्याचा रक्तवाहिन्यांच्या अंतर-स्तरावर दाब अधिक असतो, त्या दाबाला सिस्टोलिक रक्तदाब (Systolic Blood Pressure) असे म्हणतात.
  • जेव्हा हृदय आरामदायी पूर्वस्थितीत (Relaxation Stage) येते तेव्हा रक्तवहिन्यांच्या अंतर-स्तरावरील दाब कमी होतो त्याला ‘डायास्टोलिक रक्तदाब (Diastolic Blood Pressure) असे म्हणतात.
  • दोन्ही प्रकारचे रक्तदाब ‘स्फिग्मोमॅनोमीटर’ या यंत्राच्या साहाय्याने मोजता येते.
  • वयाच्या ५० वर्षांपर्यंत सिस्टोलिक रक्तदाब हा ११० ते १४० (मी. मी. पारा.. mm of Hg) असायला हवा आणि डायास्टोलिक रक्तदाब हा ९०च्या पेक्षा कमी असायला हवा. सिस्टोलिक रक्तदाब हा १४० च्या वर किंवा डायास्टोलिक रक्तदाब हा ९० पेक्षा जास्त असेल तर अशा व्यक्तींना उच्च रक्तदाब किंवा अति रक्तदाब (Hypertension)आहे असे समजावे.