बॉम्बे असोसिएशन

बॉम्बे असोसिएशनची स्थापना

इ.स. १८५२ मध्ये मुंबईत पारशी व मुसलमान जमातीत दंगली झाल्या या दंगलीचे निमित्त करुन आणि देशातील एकूणच राजकीय, सामाजिक परिस्थितीचा विचार करण्यासाठी नाना शंकरशेठ यांनी १८ ऑगस्ट १८५२ रोजी आपल्या वाड्यात प्रतिष्ठित मुंबईकर नागरिकांची बैठक बोलावली.  त्यानंतर २६ ऑगस्ट १८५२ रोजी एलफिन्स्टन इन्स्टिट्यूटमध्ये दुसरी सभा घेण्यात आली. या सभेला हिंदू, मुस्लिम, ज्यु व पारशी समाजातील नेते हजर होते. याच सभेत “बॉम्बे असोसिएशन” ही राजकीय संघटना स्थापन करण्याच्या निर्णय घेण्यात आला.

या सभेच्या कामकाजाची संपूर्ण माहिती मुंबई सरकारला देण्यात आली. या संघटनेला सरकारने सर्व तऱ्हेची मदत करावी अशी विनंती गव्हर्नरला करण्यात आली. मुंबई सरकारने या विनंतीला अनुकूल प्रतिसाद दिला.

इंग्रजी वृत्तपत्रे “बॉम्बे गॅझेट” व “टेलिग्रॅॉफ ॲन्ड कुरियर” या वृत्तपत्रांनी बॉम्बे असोसिएशनवर जोरदार टीका केली. या टीकेमुळे काही सभासद घाबरुन गेले. जमोटजी जिजीभाई, महंमद अमीन, माणिकजी कर्सेटजी यांनी संघटना सोडण्याचा निर्णय घेतला.

४ मार्च १८५३ रोजी संघटनेच्यावतीने तीन हजार लोकांच्या सह्या असलेला एक अर्ज इंग्लडंच्या पार्लमेंटला सादर केला. या अर्जात असोसिएशनचे ईस्ट इंडीया कंपनीचे व्यापारी स्वरुप जाऊन तिला राजकीय स्वरुप कसे आले, त्याचे भारतीयांवर कोणते परिणाम झाले हे स्पष्ट केले.

  1. हिंदी जनतेविषयी सहानुभूती असणाऱ्या ब्रिटीश सनदी अधिकाऱ्यांचे “इंडीया कौन्सील” इंग्लंडमध्ये स्थापन केले जावे व त्याच्या सल्ल्याने भारताचा कारभार केला जावा.
  2. लायक हिंदी लोकांना राज्यकारभारात संधी दिली जावी.
  3. देशात दळणवळण व शिक्षण प्रसाराच्या अधिक सोई केल्या जाव्यात या मागण्या होत्या.

ब्रिटीश पार्लमेंटच्या दोन्ही सभागृहात असोसिएशनच्या मागणी अर्जाची दखल घेण्यात आली. परिणामी संसदेने त्यावर भारतातील राज्यकारभाराची चौकशी करण्यासाठी एक खास समिती नेमली.

कार्ये

  1. मुंबई प्रातांत बांधकाम विभागाने पाटबंधारे, पुल, कालवे, रस्ते किंती बांधले हे प्रश्न ब्रिटीश सरकारला विचारले.
  2. इ.स. १८५५ मध्ये मुंबई सरकारने दोन कोटी रुपयांचे कर्ज उभारले. पाच टक्के व्याजदराने उभारलेले हे कर्ज रस्ते, कालवे, पाटबंधारे वगैरे बांधकामासाठी होते पण त्या कर्जाचा उपयोग ब्रम्ही युद्धासाठी करण्यात आला. या बद्दल असोसिएशनने सरकारला जाब विचारला.
  3. कायदेमंडळात जी विधेयके येतात ती जनतेच्या प्रतिक्रियेसाठी देशी भाषेत मांडावीत ही असोसिएशनची भूमिका सरकारला मान्य करावी लागली.
  4. कोर्टातील स्टॅप ड्युटीबाबत शहर व गावात भेदभाव केला जात होता. तो असोसिएशनच्या हस्तक्षेपामुळे थांबला.
  5. महाराष्ट्रातील काही महत्त्वाचा रेल्वेमार्गासंबंधी असोसिएशनने सरकारला मार्गदर्शन केले.
  6. मुंबई हायकोर्टात हिंदी लोकांची न्यायाधीशपदी नियुक्ती केली जावी असा आग्रह असोसिएशनने धरला.

 

नाना शंकरशेठ यांचा इ.स. १८६५ मध्ये मृत्यु झाला. त्यांच्या मृत्युमुळे बॉम्बे असोसिएशनचे कामकाज थंडावले. इ.स. १८६७ मध्ये या संस्थेच्या कामाला पुन्हा चेतना देण्यासाठी प्रयत्न सुरु झाले. पण त्यात यश आले नाही. कालांतराने विश्वनाथ नारायण मंडलीक, फिरोजशहा मेहता, काशिनाथ त्र्यंबक तेलंग, बद्रुद्दीन तय्यबजी यांच्यासारख्या नेत्यांनी या संस्थेचे रुपांतर बाँम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन या संस्थेत केले.

 

मित्रांसोबत शेयर करा.

Leave a comment

Your email address will not be published.

error: