बंगालची फाळणी

प्रस्तावना

भारतीय राजकारणाला व स्वातंत्र्य चळवळीला कलाटणी देणारी घटना म्हणून बंगालची फाळणी ओळखली जाते. राष्ट्रीय सभा मवाळ विचारसरणीकडून जहालवादाकडे झुकण्याच्या संक्रमणावस्थेत भारताचा व्हाईसरॉय म्हणून लॉर्ड कर्झन सन १८९९ मध्ये भारतात आला. या काळात भारतीय स्वातंत्र्य आंदोलनाला एक निश्चित दिशा मिळत होती. कारण ब्रिटिशांनी दुष्काळ व प्लेगच्या बिकट परिस्थितीत जो सहानुभूती शून्य व्यवहार केला त्याविरुद्ध संतप्त प्रतिक्रिया उमटत होत्या. त्यात कर्झनने या काळात अनेक प्रतिगामी कायदे करुन जहालमवादी विचारसरणीला एक प्रकारे खतपाणीच घातले होते. ब्रिटिश विरोधी जन-असंतोष वाढत आहे हे लक्षात येताच लॉर्ड कर्झनने ‘फोडा व राज्य करा’ या नीतीचा अतिशय खूबीने वापर करुन हिंदू व मुस्लीम यांच्यात फूट पाडण्याच्या उद्देशाने प्रशासकीय कारण पुढे करून जुलै १९०५ रोजी बंगालच्या फाळणीची घोषणा केली.

बंगालच्या फाळणीचे नैमित्तिक कारण :

बंगाल प्रांताची प्रचंड लोकसंख्या व क्षेत्रफळही प्रचंड असल्याने प्रशासकीय सोयीचे कारण पुढे करुन बंगालची फाळणी करण्यात येत आहे असे घोषित केलेले होते. बंगाल प्रांतात यावेळी बंगाल, बिहार व ओरिसा प्रदेशांचा समावेश होता. लोकसंख्या ७ कोटी ८० लाख इतकी होती. कर्झनने जुलै १९०५ मध्ये या प्रांताची विभागणी करुन जुन्या बंगाल प्रांतातील १५ जिल्हे आसाम व चितगाव जोडून नवीन पूर्व बंगाल प्रांत निर्माण करण्याचा निर्णय घेतला. या नवीन प्रांताचे क्षेत्रफळ १ लाख ६५४० मैल होते व लोकसंख्या ३ कोटी १० लाख होती. यामध्ये १ कोटी ८० लाख मुस्लीम व १ कोटी २० लाख हिंदू लोकसंख्या होती. पश्चिम बंगालमध्ये जून्या बंगालचा पश्चिम भाग, बिहार, ओरिसा इत्यादीचा समावेश होता. याचे क्षेत्रफळ १ लाख ४१५८० चौ. मैल इतके होते. या नवीन प्रांतामध्ये एकून ५ कोटी ४० लाख इतकी लोकसंख्या होती. त्यापैकी ४ कोटी २० लाख हिंदू व ९० लाख मुस्लिमांची संख्या होती. बंगालच्या फाळणीसाठी प्रशासकीय कारण जरी पुढे करण्यात आलेले असले तरी खरे कारण बंगाल प्रांतात वाढत असलेला राष्ट्रवाद हेच होते. बंगालमधील वाढता जहाल राष्ट्रवाद ब्रिटिशांना धोकादायक वाटत होता. हिंदू-मुस्लीम अशी फूट पाडून मुस्लीम समुदायाला स्वातंत्र्य चळवळीपासून दूर ठेवणे हा प्रमुख उद्देश होता.

वंगभंग आंदोलन :

बंगालच्या फाळणी विरोधात बंगाल बरोबरच भारतातही प्रखर असंतोष निर्माण झाला. बंगाली जनता व वृत्तपत्रांनी फाळणी विरोधी प्रखर टीका केली. ‘स्टेटेंट’ या वृत्तपत्राने फाळणी विषयी लिहिले की, ‘‘ब्रिटिशांकित भारताच्या इतिहासात पूर्वी कधीही झाली नसेल इतकी लोकमताची बेदकार पायमल्ली सध्याचे शासन उघडपणे करीत आहे.’’ सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी व दादाभाई नौरोजी यांनी राष्ट्रसभेच्या नेत्यांनीही ब्रिटीश सरकारवर अतिशय कडाडून टिका केली. इंग्लंडधील ‘डेली न्यूज’ व ‘गार्डियन’ या वृत्तपत्रांनीही या फाळणीचा निषेध केला. फाळणी विरोधात बंगालमधील जनतेने फार मोठे आंदोलन सुरू केले. सभा, मिरवणुका, निषेध मोर्चे व विदेशी मालावर बहिष्कार अशा स्वरुपाचे हे आंदोलन होते. हे आंदोलन ‘वंगभंग आंदोलन’ म्हणून देखील ओळखले जाते. १६ ऑक्टोबर १९०५ हा फाळणीचा दिवस बंगालमध्ये राष्ट्रीय शोकदिन म्हणून पाळण्यात आला. यानंतर फाळणीला असलेला जनतेचा विरोध अधिक तीव्र झाला. ऑक्टोबर १९०५ पर्यंत २००० पेक्षा जास्त निषेध सभा घेण्यात आल्या. या आंदोलनाचे नेतृत्त्व सुरेंद्रनाथ बॅनजी, रवींद्रनाथ टागोर, बिपिनचंद्र पाल, आनंदमोहन बोस यांनी केले. लोकमान्य टिळकांनी या आंदोलनाला पाठिंबा देऊन स्वदेशी व बहिष्काराचे आंदोलन करण्यावर भर दिला. वंगभंग आंदोलनाची प्रखरता पाहून ब्रिटिश सरकारने हे आंदोलन दडपशाहीच्या मार्गाने थोपविण्याचा प्रयत्न सुरू केला. लॉर्ड कर्झन नंतर व्हॉईसरॉय म्हणून लॉर्ड मिंटो आला. त्यानेही फाळणी रद्दची मागणी फेटाळून लावली. सन १९११ मध्ये लॉर्ड हॉर्डिग्ज व्हाईसरॉय म्हणून भारतात आला. लॉर्ड हॉर्डिग्ज भारतात आला तेंव्हा युरोपमध्ये पहिल्या महायुद्धाचे वातावरण तयार झालेले होते. युद्धप्रसंग निर्माण झाला तर भारताची मदत लागेल, परंतु भारतामधील हा असंतोष असाच राहिला तर भारतीयांची मदत मिळवणे शक्य होणार नाही असे त्याला वाटत होते. भारतीयांचा असंतोष कमी करण्यासाठी व संभाव्य मदतीच्या धोरणातून १२ डिसेंबर १९११ रोजी दिल्ली येथे ब्रिटिश युवराजाच्या सन्मानार्थ भरलेल्या कार्यक्रमात बंगालची फाळणी रद्द केल्याची घोषणा केली.

फाळणीचा परिणाम :

भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील अतिशय महत्त्वाची घटना म्हणून बंगालच्या फाळणीचा उल्लेख केला जातो. मवाळवादी धोरण वंगभंग आंदोलनामुळे मागे पडले व जहालवादाचे महत्त्व अधोरेखित झाले. भारतातील मुस्लिम समुदाय या आंदोलनामुळे स्वातंत्र्य चळवळीच्या प्रवाहात येण्यास मदत झाली. स्वदेशी व बहिष्कार आंदोलनामुळे स्वदेशी वस्तूच्या उत्पादनात वाढ झाली व परकीय मालाचा भारतातील खप मोठ्या प्रमाणात कमी झाला. ब्रिटिश सरकारने वंगभंग आंदोलन दडपशाहीने मोडण्याचा प्रयत्न केल्यामुळे ब्रिटिशांच्या न्याय बुद्धीवरचा भारतीय लोकांचा खास करुन मवाळवाद्यांचा विश्वास कमी झाला.

मित्रांसोबत शेयर करा.

Leave a comment

Your email address will not be published.

error: