प्राण्यांचे वर्गीकरण (Classification Of Animals)

ग्रीक शास्त्रज्ञ अरिसटॉटल यांनी सर्वात पहिल्यांदा प्राण्यांचे वर्गीकरण केले होते. त्यांनी शरीराचे आकारमान, सवयी, अधिवास या मुद्द्यांच्या आधारे वर्गीकरण केले होते. अरिसटॉटल यांनी वापरलेल्या वर्गीकरणाच्या पद्धतीला ‘कृत्रिम पद्धत’ महणतात.

प्राण्यांचे वर्गीकरण (Classification Of Animals) पुढील दहा प्रकारात केले जाते.

अ. क्र. संघ उदाहरणे
पोरिफेरा सायकाॅन, स्पाॅंजिला
सिलेंटेराटा हायड्रा, सी-अनिमोन, फायझेलिया
प्लॅटिहेल्मिंथिस टेपवर्म, प्लॅनेरिया, लिव्हरफ्लूक
निमॅटहेल्मिंथिस अस्कॅरिस, वुचेरेरिया
अनिलिडा गांडूल, लीच, नेरीस
ऑर्थ्रोपोडा मधमाशी, माशी, कोळंबी, विंचू
मोलुस्का शंख, शिंपला, अष्टपाद, गोगलगाय,
इकायनोडर्माटा तारमासा, सी-अर्चिन
हेमिकाॅर्डाटा बॅलॅनोग्लाॅसस
१० काॅर्डाटा सायक्लोस्टोमाटा, मत्स्य, उभयचर, सरीसृप, पक्षी व सस्तन प्राणी
१) पोरिफेरा (Poriphera)

  • या वर्गामध्ये गोड्या, खाऱ्या अशा दोन्ही पाण्यात राहू शकणाऱ्या सजीवांचा समावेश होतो.
  • कोणतीही हालचाल न करता ते आधात्रीशी संलग्न राहत असल्यामुळे त्यांना ”स्थानबद्ध प्राणी” असेही ओळखले जाते.
  • या प्रकारातील प्राण्यांच्या शरीरावर छिद्रे असतात, त्या छिद्रांना ‘आॅस्टिया’ म्हणतात तर यापैकी मोठ्या छिद्रांना ‘आॅस्क्युलम’ असे म्हणतात. ऑस्टिया हे मुखाचे काम करतात तर आॅस्क्युलम गुदद्वाराचे काम करतात.
  • त्यांच्या शरीरावर कॅल्शियम कार्बोनेट पासून बनलेले एक शुकिकांचे आवरण असते.
  • हे सजीव अमोनिया पदार्थ उत्सर्जित करतात.
  • या सजींवामध्ये प्रजनन लैंगिक पद्धतीने किंवा मुकुलन या अलैंगिक पद्धतीने होते.
  • पोरिफेरा हे प्राणी आहेत असे ‘एलिझ’ या शास्ञज्ञाने सांगितले तर पोरिफेरा ही संज्ञा ‘ग्रॅंट’ यांनी दिली.
२) सिलेंटेराटा/निडारीया (Cnidaria)

  • या वर्गामध्ये जास्तीत जास्त समुद्रात आढळणारे प्राणी समाविष्ट आहेत. त्यांचे शरीर दंडाकृती किंवा छत्रीसारखे असते.
  • अरीय सममित शरीर असणाऱ्या (Radial symmetry) या वर्गातील प्राण्यांमध्ये प्रजनन मुकुलायन (Budding) या अलैगिक पद्धतीने होते.
  • या प्रकारातील हायड्रा व जेलीफिशसारखे जीव एकएकटे राहतात तर कोरल्स व सी – अनिमोन हे वसाहतीच्या रूपात राहतात.
  • निडारिया यांचे पुढील चार प्रकारात विभाजन केले जाते – हायड्रोझोआ, स्कॅपोझोआ, क्युबोझोआ, अन्थोझोआ.
  • सिलेंटेराटा हे नाव ‘ल्यूकार्ट’ यांनी दिले आहे.
३) प्लॅटिहेल्मिंथिस (Platihelminthis)

  • या वर्गातील प्राण्यांची रचना ञिस्तरीय (Three layers) व द्विपार्श्व सममित असते.
  • शरीराचा आकार चपटा असून त्यांना मेंदू असतो परंतु रक्ताभिसरण संस्था नसते.
  • बहुतेक प्राणी अंतःपरजीवी (Parasitic) असतात.
  • या वर्गातील प्राण्यांचे तीन प्रकारात विभाजन केले जाते – टर्बेलॅरिया, ट्रिमॅटोडा, सियास्टोडा.
४) निमॅथेल्मिंथिस (Nemathelminthis)
  • या वर्गातील प्राणी शरीराने लांबट, दंडाकृती, ञिस्तरीय व द्विपार्श्व सममित असतात.
  • यांच्यात पेशीची संख्या जन्मापासून मृत्यूपर्यंत सारखीच असते.
  • बहुतेक प्राणी अंतःपरजीवी (Parasitic) असून एकलिंगी (Unisexual) असतात.
  • हे मानवी रोग पसरवतात व त्यांना राउंड वर्मस असेही म्हणतात.

प्राणी व त्यांच्यामार्फत पसरणारे रोग पुढीलप्रमाणे –

अ. क्र. प्राणी अवयव रोग
अॅस्कॅरिस पोट/आतडे अॅस्कॅरिअॅसीस
पीनवर्म पोट/आतडे उलट्या
फायलेरिया त्वचा हत्तीपाय
हुक वर्म पोट पोटदुखी
५) अनिलिडा (Anilida)

  • हे प्राणी शरीराने लांबट, दंडाकृती, ञिस्तरीय, खंडीभूत व द्विपार्श्व सममित असतात.
  • साधारणपणे उभयलिंगी व उभयचर असणाऱ्या प्राण्यांचा समावेश या वर्गामध्ये केला जातो.
  • या वर्गातील प्राण्यांमध्ये रक्ताभिसरण संस्था असते पण RBC नसतात.
  • या वर्गातील प्राण्यांना हालचाल करण्यासाठी दृढरोम, परापाद किंवा चूषक यांसारखे अवयव असतात.
  • उदा. गांडूळ, जळू, नेरीस इ.
  • अनिलिडा ही संज्ञा ‘लॅमार्क’ यांनी दिली.
६) आर्थोपोडा (Arthropoda -Animal with Jointed Legs)

  • सजीव सृष्टीवर असणाऱ्या  प्राण्यांमधील सर्वात मोठा संघ (८० टक्के) म्हणून या वर्गाला ओळखले जाते.
  • सार्वञिक आढळणारे, ञिस्तरीय व द्विपार्श्व सममित सजीवाचा येथे समावेश होतो.
  • यांच्या शरीराभोवती कायटिनयुक्त बाह्यकंकाल असते.
  • हे प्राणी एकलिंगी असूनही लैंगिक प्रजनन करतात. उदा. खेकडा, विंचू, झुरळ, फुलपाखरू, कोळी, गोम, मधमाशी इ.
  • आर्थोपोडा हे नाव व्हाॅन ‘सायबोल्ड’ यांनी दिले.
  • या प्राण्यांचे पुढील चार गटात विभाजन केले जाते – आनिकोफोरा, ट्रिलोबीटा, केलीकेराटा, मॅन्डिब्युलाटा.
७) मोलुस्का (Moluska)

  • हा वर्ग म्हणजे सजीवसृष्टीवरील प्राण्यांमधील दुसरा सर्वात मोठा संघ आहे.
  • शरीर ञिस्तरीय व द्विपार्श्व सममित असून साधारणपणे हे प्राणी पाण्यात निवास करतात.
  • या वर्गातील काही प्राण्यांच्या शरीराभोवती कॅल्शियम कार्बोनेटयुक्त एक कठीण सुरक्षा कवच असते. उदा. गोगलगाय, शिंपला इ.
  • याच वर्गामध्ये मोडणारा ऑक्टोपस हा प्राणी स्वतःचा रंग बदलण्याबरोबरच पोहणे, चालणे व सरपटणे या तिन्ही क्रिया उत्तम पद्धतीने करू शकतो.
  • मोलुस्का ही संज्ञा ‘जाॅहनस्टाेन’ यांनी दिली.
  • मोलुस्काच्या अभ्यासाला मॅलॅकाॅलाॅजी असे म्हणतात.
  • सहा गटात विभाजन- मोनोप्लॅकोफोरा, अम्फिम्युरा/पाॅलिप्लॅकोफोरा, गॅस्ट्रोपोडा, पेलेसायपोडा/बायव्हॅल्व्हीया, स्कॅपोफोडा, सिफॅलोपोडा.
८) इकायनोडर्माटा (Echinodermata)

  • शरीर ञिस्तरीय, अरीय सममित अखंडित असणारे हे प्राणी कॅल्शियम कार्बोनेटच्या काटेरी कवचांनी बनलेले आहेत.
  • हे प्राणी फक्त समुद्रामध्येच आढळतात.
  • हे जीव एकलिंगी असून यांच्यामध्ये उत्सर्जन संस्था नसते.
  • अळी अवस्थेत असताना द्विपार्श्व सममिती असणारे हे सजीव प्रौढावस्थेत पंच -अरीय स्वरूपात आढळतात. उदा. स्टार फिश, सी – अर्चिन, ब्रिटलस्टार, सी – कुकुंबर इ.
  • या वर्गाचे पुढील पाच गटांत विभाजन केले जाते – अस्टिरोडी, आफियुरोडी, इकायनोडी, होलोथुरोडी, क्रिनाॅइडी
९)हेमिकाॅर्डाटा (Hemichordata)

  • शरीर ञिस्तरीय, द्विपार्श्व सममित, अखंडित, मृदू असून यांना पृष्ठवंशीय व अपृष्ठवंशीय प्राण्यांमधील दुवा असे म्हणतात.
  • या प्राण्यांचे अस्तित्व केवळ समुद्रामध्ये आढळते व हे प्राणी वाळूत बिळे करून राहतात.
  • या प्राण्यांमध्ये श्वसनासाठी कल्ले असून ते लैंगिक प्रजनन करतात. उदा. बॅलॅनोग्लासास
१०) काॅर्डाटा (Chordata)
  • शरीर, मान, धड व शेपूट अशी शरीर रचना असते.
  • सर्व प्राण्यांना पृष्ठरज्जू (Notocord) असतो.
  • बंद प्रकारची रक्ताभिसरण संस्था, श्वसनासाठी कल्लेविदरे किंवा फुप्फुसे, कंठग्रंथी तसेच अधर बाजूस (Ventral side) असलेले हृदय ही यांची वैशिष्ट्ये आहेत.
  • तीन गटात विभाजन- सिफॅलोकाॅर्डाटा, युरोकाॅर्डाटा/ट्युनिकाटा, व्हर्टीब्राटा/क्रॅनिएटा

काही महत्वाचे वर्ग-

१. मत्स्यवर्ग ( पायसेस/pyces )
  • गोड्या व खाऱ्या पाण्यातील माशांचा समावेश.
  • श्वसनासाठी कल्ले, पोहण्यासाठी पर व दिशा बदलण्यासाठी शेपूट असते.
  • यांना दोन कप्प्यांचे हृदय व एकेरी रक्ताभिसरण संस्था असते.
  • अंडज व शीत रक्ताचे प्राणी (वातावरणानुसार यांचे तापमान बदलते)
  • मत्स्यवर्ग अभ्यासाला इकथिआेलाॅजी असे म्हणतात.
  • पाण्याची कंपने आेळखण्यासाठी यांच्यात र्हिरोरिसेप्टर असतात.
  • उदा. इलेक्ट्रीक रे, स्टींग रे, पापलेट इ
२. उभयचर वर्ग (अम्फिबिया/ Amphibiya)
  • पाणी व जमीन दोन्ही ठिकाणी राहू शकतात.
  • अंगावर श्लेष्मल ग्रंथी असल्यामुळे हे प्राणी कायम आेलसर असतात.
  • तीन कप्प्यांचे हृदय असून शुद्ध व अशुद्ध रक्त एकञ मिसळले जाते.
  • अंडज प्राणी असून फक्त गोड्या पाण्यात आढळतात.
  • या वर्गामध्ये एस्टिवेशन (Summer sleep) व हायबरनेशन (Winter Sleep) हे वैशिष्ट्य आढळते.
  • उदा. सॅलेमंडर, सायरेन, हायला, रानाटायगरीयाना इ.
३. सरिसृप (रेप्टीलिया/Reptile )
  • साधारणपणे हे प्राणी जमिनीवर वास्तव्य करतात.
  • त्वचा आोबडधोबड, शुष्क व खवलेयुक्त असतात.
  • यांचे पाय खूप आखूड असतात (कासव, पाल, सरडा) किंवा नसतातही (धामण, अजगर, साप, नाग)
  • तीन कप्प्यांचे हृदय असते. अपवाद- मगर (चार कप्प्यांचे हृदय)
  • हे प्राणी एकलिंगी व अंडज असून शरीरांतर्गत फलन होते.
  • उदा. क्रोकोडाईल, अलिगेटर इ.
४. पक्षीवर्ग ( एव्हज् /Aves )
  • उष्ण रक्ताचे म्हणजेच होमिआेथर्मिक/एन्डोथर्मिक,  एकलिंगी व अंडज प्राणी.
  • चार कप्प्याचे हृदय असून फुप्फुसाद्वारे श्वसनक्रिया होते.
  • त्याच्या त्वचेवर पिसांची निगा राखणाऱ्या प्रीन ग्रंथी असतात.
  • पक्ष्यांमधील ध्वनीयंञाला सिरिंक्स असे म्हणतात.
  • उदा. पोपट, घार, घुबड, मोर इ.
५. सस्तनी वर्ग (मॅमलिया/Mammilia )
  • प्रामुख्याने भूचर प्राणी.
  • उष्ण रक्ताचे, एकलिंगी व जरायुज प्राणी.
  • प्लॅटिपस व एकिडना हे अपवाद असून ते अंडज प्राणी आहेत.
  • चार कप्प्याचे हृदय असते.
  • घाम ग्रंथी, स्तन ग्रंथी व मेद ग्रंथी असतात.
  • उदा. गाय, म्हैस, शेळी, हत्ती इ