प्रकाश(Light)

महत्वाच्या संज्ञा आरसा(), प्रकाशाचे प्रवर्तन(), परावर्तनाचे नियम(), परावर्तनाचे प्रकार(), आरशामुळे मिळणाऱ्या प्रतिमा, आरशाचे सूत्र(), भिंगांचे प्रकार(), मानवी डोळा(), द्र्ष्टीदोष, अपवर्तन(), प्रकाशाचे आपस्करण(), इंद्रधनुष्य(), प्रकाशाचे विकिरण(), प्रकाश(Light).

“प्रकाश म्हणजे दृष्टीची संवेदना निर्माण करणारी विद्युत चुंबकीय प्रारणे होय.”

सूचना: संपूर्ण सामान्य विज्ञान अभ्यासण्यासाठी कृपया खालील बटनावर क्लिक करा.

आरसा():

आरसा हा परावर्तनशील() पृष्ठभाग आहे. आरशाचे दोन प्रकार आहेत –

१. सपाट आरसा:

सपाट आरसा म्हणजे सपाट काच तिच्या एका पृष्ठभागावर परावर्तक पातळ लेप देऊन त्यावर लाल रंग दिल्याने परावर्तक थराचे संरक्षण केले जाते.

२. वक्र गोलाकार आरसा:

गोलाकार आरशाचा अर्धा भाग म्हणजेच वक्र गोलाकार आरसा होय. ज्या प्रमाणे सपाट आरशाच्या एका पृष्ठभागावर परावर्तनलेप लावतात त्याप्रमाणे येथेसुद्धा लावतात व एका भाग चका – चक करतात. परावर्तनलेप आतून किंवा बाहेरून लावला आहे यावरून वक्र आरशाचे पुढील दोन प्रकार पडतात –

अ. अंतर्वक्र आरसा

जर गोलाकार पृष्ठाचा आतला भाग किंवा अंतर्भाग चक चकित असेल तर त्याला अंतर्वक्र आरसा म्हणतात.  आतल्या चक-चकित भागावरून प्रकाशाचे परावर्तन होते.  या अर्शाद्वारे प्रकाशाचे अभिसरण होते म्हणून याला अभिसरण आरसा असे हि म्हणतात.

प्रकाशाचे अभिसारण:

  • जेंव्हा प्रकाश किरण एका बिंदूपाशी एकत्र येतात तेंव्हा प्रकाशाचे अभिसरण होते.
  • अशा प्रकारच प्रकाशझोत वापरून डॉक्टर दात , कण, डोळे इत्याडो पाहू शकतात.
  • सौर उपकरणामध्ये पण याच आरशाचा उपयोग होतो.

ब. बहिर्वक्र आरसा

जर गोलाकार पृष्ठाचा बाहेरचा भाग किंवा बहिर्वक्र भाग चक चकित असेल तर त्याला बहिर्वक्र आरसा म्हणतात.  बाहेरच्या चक-चकित भागावरून प्रकाशाचे परावर्तन होते.  या अर्शाद्वारे प्रकाशाचे अपसारण होते म्हणून याला अपसारी आरसा असे हि म्हणतात.

 प्रकाशाचे अपसरण:

  • जेंव्हा एकच बिंदू प्स्रोतापासुंचे प्रकाश किरण एकमेकांपासून दूर पसरतात तेंव्हा अपसरण झाले असे म्हणता येईल.
  • उदा. रस्त्यावरील दिवे, टेबल लॉम्प

गोलीय अरशाशी संबंधित संज्ञा()

१. वक्रता मध्य():

गोलीय आरसा ज्या गोलचा भाग आहे. त्याच्या केंद्र बिंदुला वक्रता मध्य किंवा वक्रता केंद्र म्हणतात.

२. ध्रुव():

गोलीय आरशाच्या मध्याला ध्रुव असे म्हणतात.

३. मुख्य अक्ष():

वक्रता मध्य आणि ध्रुव यांना जोडणाऱ्या सरळ रेषेला मुख्य अक्ष म्हणतात.

४. वक्रता त्रिज्या():

आरशाच्या वक्रता मध्य आणि ध्रुव यांच्यातील अंतरास वक्रता त्रिज्या असे म्हणतात.

५. अंतर्वक्र आरशाची नाभी():

अंतर्वक्र आरशाच्या मुख्य अक्षाला समांतर असणारे किरण परवार्तानानंतर मुख्य अक्षावरील एका बिंदूपाशी एकत्र येतात. यालाच अंतर्वक्र आरशाची मुख्य नाभी म्हणतात.

६. नाभीय अंतर():

आरशाचा ध्रुव आणि नाभी यांच्यातील अंतरास नाभीय अंतर असे म्हणतात.

नाभीय अंतर वक्रता त्रिज्येच्या निम्मे असते. f = R/२.

प्रकाशाचे प्रवर्तन():

एखाद्या पृष्ठभागावर प्रकाशकिरणे पडली असता ती परत फिरतात याला प्रकाशाचे परावर्तन म्हणतात.

परावर्तनाचे नियम():

  • आपती किरण()

    • जो प्रकश किरण पृष्ठभागावर पडतो त्यला आपटी किरण असे म्हणतात.
    • आकृती मध्ये —– हा आपटी किरण आहे.
  • परावर्तीत किरण()

    • आपटी किरण पृष्ठभागावर पडल्यानंतर माघारी फिरतात त्य किरणला परावर्तीत किरणल असे बोलतात.
    • आकृतीत — हा परावर्तीत किरण आहे.
  • स्तंभीका()

    • आपटी किरण आणि परावर्तीत किरण ज्या बिंदूपाशी एकत्र येतात, त्या बिंदुपासून काढलेला लांब म्हणजे स्तम्बिका होय.
    • आपटी किरणाने स्तंभीकेसोबत केलेला कोणास अपतीकोन असे म्हणतात.
    • आकृतीत ____ हा अपतीकोन आहे.
    • परावर्तीत किरणाने स्तंभीकेसोबत केलेला कोण म्हणजे परावर्तीत कोण होय.
    • आकृतीमध्ये ___ हा परावर्तण कोण आहे.

परावर्तनाचा नियम:

  • आपतीकिरण , परावर्तीत किरण आणि स्तंभीका हे सर्व एकच प्रतलात असतात.
  • आपटी किरण आणि परावर्तीत किरण स्तंभीकेच्या विरुद्ध बाजूला असतात.
  • आपटी कोण आणि परावर्तीत कोण समान मापाचे असतात.

परावर्तनाचे प्रकार():

1 . नियमित परावर्तन()

  • सपाट अथवा गुळगुळीत पृष्ठ्भाहून होणाऱ्या परावर्तनास नियमित परावर्तन असे म्हणतात.
  • या प्रकारात सर्व आपटी आणि परावर्तीत किरण समान असतात.
  • समांतर अपाती किरणांचे परावर्तीत किरणे समांतर असतात.

२. अनियमित परावर्तन()

  • खडबडीत पृष्ठभागावर समांतर आपती किरण परावर्तन किरण विस्तृत पृष्ठभागावर पसरतात.
  • समांतर अपपाती किरणांचे परावर्तीत किरणे समांतर असतील असे नाही.

आरशामुळे मिळणाऱ्या प्रतिमा:

अ. सपाट आरसा()

  • सपाट आरशामुळे मिळणारी प्रतिमा हि सरळ तसेच मुल वस्तुएवढिच असते.
  • आपण सपाट अराशच्या समोर जेवढ्या अंतरावर आहोत तेवढ्याच अंतराने मागे सपाट आरशात प्रतिमा असते.
  • वस्तू आणि सपाट आरशातील प्रतिमा यांची डावी आणि उजवी बाजू यांची उलातापालट होते.

ब. अंतर्वक्र आरशामुळे मिलानारी प्रतिमा:

  • मिळणाऱ्या प्रतिमेचे स्वरूप, स्थान आणि आकार वस्तूच्या पृष्ठभागापासून असणाऱ्या अंतरावर अवलंबून असते.
  • खालील नियम व किरणाकृतीच्या सहाय्याने आपणास अंतर्वक्र आरशामुळे मिळणाऱ्या प्रतिमा समजून घेऊ –
    • नियम १ – जर आपटी किरण मुख्य अक्षाला समांतर असेल तर परावर्तीत किरण मुख्य नाभीतून जातो.
    • नियम२ – जर आपती किरण मुख्य नाभीतून जात असेल तर परावर्तीत किरण मुख्य अक्षाला समांतर जातो.
    • नियम ३ – जर आपती किरण वक्राच्या मध्यातून जात असेल तर परावर्तीत किरण त्याच मार्गाने परत जातो.

XXXXXXXXXX आकृतीXXXXXXXXXXXX

गोलीय आरशामुळे होणाऱ्या परावर्तनाकारता चिन्हांचे संकेत:

  • आरशाचा आरंभ बिंदू म्हणजे ध्रुव(P) होय.
  • मुख्य अक्ष म्हणजे X-अक्ष होय.
  • चिन्ह संकेत()

    • वस्तू नेहमी आरशाच्या डावीकडे असतात.
    • मुख्य अक्षाला समांतर असणारी सर्व अंतरे ध्रुवापासून मोजतात.
    • आरंभबिंदूच्या उजवीकडे मोजलेली सर्व अंतरे धन मानतात.
    • मुख्य अक्षाला लंब व वरच्या दिशेने मोजलेली अंतरे (ऊर्ध्व अंतरे) धन असतात.
    • मुख्य अक्षाला लंब व खालच्या दिशेने मोजलेली अंतरे (अधो अंतरे) शृण असतात.
    • अंतर्वक आरशाचे() नाभीय अंतर शृण असते तर बहिर्वक्र आरशाचे() नाभीय अंतर धन असते.
  • आकृती

आरशाचे सूत्र:

सूत्र : (१/v) + (१/u) = (१/f)

जेंव्हा –

प्रतिमेचे अंतर (v) – ध्रुवापासून प्रतिमेचे अंतर.

वस्तूचे अंतर (u)  – वस्तूचे ध्रुवापासून अंतर.

नाभीय अंतर(f) – मुख्य नभीचे ध्रुवापासून अंतर.

गोलीय आरशामुळे होणारे विशालन():

प्रतिमेची उंची – h२

वस्तूची उंची – h१

विशालन = h२/h१

  • वस्तूंची उंची नेहमी धन असते.
  • जर प्रतिमा आभासी असेल तर उंची धन घेतात. आणि प्रतिमा वास्तव असेल तर ती ऋण घेतात.

भिंग आणि भिंगांचे प्रकार():

“भिंग हे दोन पृष्ठ्भागांनी युक्त असे पारदर्शक मध्यम असून त्यापैकी निदान एक पृष्ठभाग गोलीय असतो.”

अ. बहिर्वक्र भिंग ():

  • ज्या भिंगाचे दोन्ही पृष्ठभाग गोलीय व बाहेरच्या बाजूने फुगीर असतात त्यास बहिर्वक्र भिंग म्हणतात.
  • बहिर्वक्र भिंग कडेपेक्षा मध्यभागी जाड असतो.
  • हे भिंग प्रकाशाचे अभिसरण करू शकतात म्हणून यास अभिसारी भिंग म्हणतात.

ब. अंतर्वक्र भिंग():

  • ज्या भिंगाचे दोन्ही पृष्ठभाग आतल्या बाजूने गोलीय असतात त्यास अंतर्वक्र भिंग म्हणतात.
  • हे मध्यभागी पातळ व कडेला जाड असतात.
  • हे भिंग प्रकाश किरणांचे अपसारण घडवून आणतात. म्हणून यास अपसारी भिंग म्हणतात.

बहिर्वक्र भिंगाने प्रतिमा मिळवण्यासाठी पुढील नियम आहेत :

नियम १. –

जर आपती किरण मुख्य अक्षाला समांतर असेल तर अपवर्तीत किरण नाभीतून जातो.

नियम२ :

भिंगाच्या प्रकाशीय मध्यातून जाणारा प्रकाशकिरण अविचालीतपणे प्रकाशीय मध्यापलीकडे जातो.

नियम ३:

जर आपटी किरण नाभीतून जात असेल तर अपरावार्तीत किरण मुख्य अक्षाला समांतर जाते.

भिंगाचे सूत्र:

सूत्र: (१/v) – (१/u) =(१/f)

जेंव्हा – u – वस्तूचे अंतर

v – प्रतिमेचे अंतर

f – नाभीय अंतर

भिंगामुळे होणारे विशालन:

  • हे अंतर गोलीय आरशाच्या सुत्राप्रमाणेच असते.
  • परंतु हे वस्तूचे आणि प्रतिमेचे अंतर यावरूनही दर्शविता येते –
  • विशालन = (प्रतिमेचे अंतर) / (वस्तूचे अंतर) = v/u

भिंगाची शक्ती:

  • प्रकाश किरणाचे अभिसंरण किंवा अपसरण करण्याची भिंगाची क्षमता त्याच्या नाभीय अंतरावर अवलंबून असते.
  • भिंगाची शक्ती म्हणजे नाभीय अंतराचा गुनाकाराचा व्यास्तांक होय.
  • सूत्र P = १/f
  • भिंगाच्या शक्तीचे SI पद्धतीचे एकक डायोप्तर आहे.
  • जर नाभीय अंतराचे माप मीटर मध्ये सांगितले. तर भिंगाच्या शक्तीचे SI पद्धतीचे एकक डायोप्तर आहे.

मानवी डोळा():

मानवी डोळा हा खालील भागांनी बनला आहे –

पारपटल():

  • अत्यंत पातळ पारदर्शक पातल असतो त्यास पारपटल असे म्हणतात.
  • या पाताळातून प्रकश डोळ्यात प्रवेश करतो. प्रकाशाचे अपवर्तन येथूनच होते.

बुबुळ():

  • आपणास जो डोळ्यातल्या गडद मांसल भाग दिसतो(काळा भाग) त्यास बुबुळ म्हणतात.
  • बुबुळाच्या वरचा पारदर्शक भाग म्हणजे पारपटल होय.
  • वेग वेगळ्या लोकांच्या बुबुलांचे रंग वेग वेगळे असतात.
  • बुबुळ हे बाहुलीवर नियंत्रण ठेवते.

डोळ्यांची बाहुली():

  • बुबुळाच्या मध्यभागी बदलत्या व्यासाचे एक छिद्र असते त्याला डोळ्याची बाहुली असे म्हणतात.
  • डोळ्यात येणाऱ्या प्रकाशावर नियंत्रण ठेवणे व प्रमाण नियमित ठेवणे हे कार्य बाहुली करते.
  • जर प्रकाश जास्त असेल तर बाहुली आकुंचन पावते आणि जर प्रकाश कमी असेल तर बहुली रुंदावते.
  • प्रकाशाशी तडजोड करण्याच्या बहिळूच्या या प्रवृत्तीला “नव्या परिस्थितीशी जून घेणे” () म्हणतात.

भिंग():

  • डोळ्याच्या बाहुलीच्या लगतच पाठीमागे पारदर्शक द्वीबहिर्वक्र() स्फटीकमय भाग असतो त्यास भिंग म्हणतात.
  • भिंग हे नाभीय अंतरामध्ये सूक्ष्म बदल घडवते.
  • हे भिंग प्रकाशाचे अभिसरण () करून त्याची प्रतिमा थेट पाड्यावर तयार करण्यास मदत करते.

दृष्टीपटल():

  • यावर वास्तव आणि उलट प्रतिमा () तयार होतात.
  • हा पडदा प्रकाश संवेदनशील असतो. ज्यामध्ये प्रकाश संवेदनशील पेशी असतात. त्या खालीलप्रमाणे –
    • शांकुपेशी():

      • ज्या विविध रंगाची जाणीव करून देतात. तेजस्वी प्रकाशाला संवेदनशील असतात.
    • दंडपेशी():

      • ज्या अंधारात मदत करतात(). अंधुक प्रकाशाला संवेदनशील असतात.
  • दृष्टीपाटलाला जोडून दृष्टीचेता () असतात ज्या मेंदूकडे आवेगाचे() वाहन करतात.

  • आपल्याला वेग वेगळ्या ठिकाणच्या वस्तू पाहण्यासाठी भिंग स्वतः मध्ये बदल करत असतो. म्हणजेच नाभीय अंतरात बदल करत असतो.
  • निरोगी डोळ्याकरीता आणि डोळ्यांचे स्नायू शिथिल असताना नाभीय अंतर २.५ असते.
    • दूरवरून येणाऱ्या प्रकाशावेळी

      • भिंग कमी जाडीचे () होते.
      • नाभीय अंतर जास्त असते.
    • जवळच्या वस्तू पाहतात

      • भिंग फुगीर होते.
      • नाभीय अंतर कमी होते.
  • नाभीय अंतर अवश्यकतेनुसार बदल करण्याच्या भिंगाच्या क्षमतेला “समायोजन शक्ती”() म्हणतात.
  • निरोगी डोळ्यापासून ज्या कमीत कमी अंतरावर वस्तू असताना सुस्पष्ट आणि डोळ्यावर तन न येत दिसू शकते त्या अंतरास सुस्पष्ट दृष्टीचे लघुत्तम अंतर () म्हणतात. निरोगी डोळ्यासाठी हे अंतर सुमारे २५ cm आहे.
  • बुबुळाचा साधारणतः व्यास २.३ cm असतो

डोळे मिजकावणे():

  • डोळ्यांची उघडझाप हि एका विशिष्ट द्रवामुळे होते, ज्याला अश्रू म्हणतात.
  • असे म्हणतात कि मनुष्य आयुष्यभरात २५० मिलियन वेळेस डोळे मिचकावतो.

दृष्टि दोष()

  • हा दोष म्हणजे अपवर्तन () दोष असतो.
  • लाघुदृष्टी किंवा निकट दृष्टीत()

    • या दृष्टि दोषात माणूस जवळच्या वस्तू पाहू शकतो.
    • पण दूरच्या वस्तू स्पष्ट दिसत नाहीत.
    • म्हणजेच दूरच्या वस्तूची प्रतिमा डोळ्यांतील पाटलाच्या अलीकडेच तयार होते.
    • या दोषाची करणे:

      • बुबुळ लांबट झाल्याने किंवा भिंग वक्र झाल्याने.
      • डोळ्याचे भिंग व दृष्टीपटल यातील अंतर वाढणे.
      • डोळ्यातील भिंगाचे स्नायू () पुरेसे शिथिल ण होणे, या मुळे भिंगाची अभिसरण शक्ती वाढते.
    • उपाय

      • हा दोष सोयीस्कर अंतर्वक्र भिंगाच्या() सहाय्याने सुधारता येतो.
      • या दोषात प्रकाश किरण हे पडद्यावर पडण्यएवजी पडद्याच्या समोरच पडतात. ते पडद्यावर पडावेत म्हणून पहिल्यांदाच येणाऱ्या प्रकाशाचे अपसरण() घडवून आणणे गरजेचे असते. म्हणून अंतर्वक्र भिंग वापरतात.
      • अंतर्वक्र भिंगाचे नाभीय अंतर ऋण असते, त्यामुळे हा दोष असलेल्या व्यक्तीला ऋण शक्तीचा चष्मा असतो.
  • दूर दृष्टीत()

    • या दृष्टि दोषात व्यक्ती दूरचे व्यवस्थित पाहू शकतो, पण जावळचे  स्पष्ट पाहू शकत नाही.
    • जवळच्या वस्तूची प्रतिमा पडद्याच्या मागे तयार होते.
    • करणे:

      • डोळ्यांच्या भिंगांची अभिसरण शक्ती कमी होणे.
      • भिंग चपटे होणे.
      • बुबुळाचा व्यास कमी होणे.
      • भिंग व दृष्टीपटल() यांच्यातील अंतर कमी होणे.
      • भिंगाचे नाघीय अंतर वाढणे.
    • उपाय:

      • सुयोग्य बहिर्वक्र भिंग () वापरून हा दोष दूर करता येतो.
      • या दोषात प्रतिमा पडद्याच्या मागे बनते. ती व्यवस्थित पडद्यावर घडावी म्हणून प्रकाशाचे अभिसरण करणे गरजेचे आहे. हे बहिर्वक्र भिंगाद्वारे केले जाते.
      • बहिर्वक्र भिंगाची शक्ती धन असल्याने दूर दृष्टीता असणाऱ्या डोळ्यांसाठी धन शक्तीचा चष्मा वापरतात.
  • वृद्ध दृष्टीता()

    • हा वयानुसार होणारा दोष आहे.
    • यामध्ये डोळ्यांची समायोजन शक्ती सामान्यतः कमी होते.
    • वयस्कर माणसाचा निकातबिंदू मागे हटतो. म्हणून जवळच्या वस्तू व्यवस्थित स्पष्टपणे दिसत नाहीत.
    • काहीवेळा वृद्ध लोकांना दूर दृष्टीता व निकट दृष्टीता असे दोन्ही जाणवतात, तेंव्हा हा त्रास दूर करण्यासाठी त्यांना द्वी नाभीय भिंगाची आवश्यकता असते.
    • करणे:

      • बुबुळ लांबट होणे किंवा भिंग वक्र होणे.
      • डोळ्यांचे भिंग व दृष्टीपटल यातील अंतर वाढणे.
      • द्वी नाभीय भिंगाचा वरचा भाग अंतर्वक्र असतो जो निकात्दृष्टीता दूर करतो. तर खालचा भाग बहिर्वक्र असतो जो दूर दृष्टीता दूर करतो.
  • मोतीबिंदू():

    • हा दोष भिंगाची पारदर्शकता काम्मी झाल्याने होतो.
    • या मध्ये भिंग हा दुधाळ होतो व समोरील वस्तू सुस्पष्ट दिसत नाही.
    • हा दोष वयानुसार वृद्ध व्यक्तीत आढळतो. तसेच जन्मतः च काही लोकांना हा दोष असतो.

नेत्रदान()

  • माणसाचा मृत्यू झाल्यावरही काही काळ डोळे जिवंत राहतात.नेत्रदान केल्याने लाखो लोकांना दृष्टि मिळू शकते.
  • जगात जवळपास ३५ मिलिअन लोक हे दृष्टिहीन आहेत. यापैकी ४.५ मिलियन लोक हे पारपटलामुळे दृष्टिहीन() आहेत, ह्यामध्ये ६०% पेक्षा जास्त लहान मुलांचा समावेश आहे.
  • व्यक्तीच्या मृत्यू नंतर पहिल्याच ४-६ तासात डोळे कडून नेत्रबँकेत  जमा करणे गरजेचे असते. १० ते १५ मिनिटात डोळे कडता येतात.
  • कोण नेत्रदान करू शकतो:

    • कोणताही व्यक्ती, कोणत्याही वयाची व्यक्ती, ज्यांना अगोदर चष्मा होता ते पण नेत्र दान करू शकतात.
    • मोतीबिंदू शस्त्रक्रिया झालेले मधुमेह, उच्च रक्तदाब, दमा या रोगांनी ग्रस्त लोक सुद्धा नेत्रदान करू शकतात.
  • कोण नेत्रदान करू शकत नाही:

    • रोगी/मृत व्यक्ती AIDS, हेपेतासीस B व C, रेबीज, धनुर्वात, कॉलरा Meningitis, Encephalitis अशा संक्रामक रोगांनी ग्रस्त रोगी/मृत व्यक्ती नेत्रदान करू शकत नाहीत.

अंतर्वक्र आरशाचे उपयोग:

  • टोर्च आणि हेडलाईटमध्ये
  • फ्लड लाईटमध्ये
  • प्रोजेक्टर लाम्प्साठी परावर्तक आरसे.
  • सौर उपकरणा मध्ये उष्णता प्रारणे गोळा करण्यासाठी.
  • दाढीचे आरसे, दान्तवैद्याचे आरसे.
  • सौर भट्टी.

बहिर्वक्र भिंगाचे उपयोग:

  • सूक्ष्म दर्शक – जीवाणू विषाणू पाहण्यासाठी
  • दूरदर्शी – दोन बहिर्वक्र भिंग एक केले जातात.
  • प्रकाशीय उपकरणे – कौमेरा, प्रोजेक्टर

अपवर्तन():

  • प्रकाश एका पारदर्शक माध्यमामधून दुसर्या पारदर्शक माध्यमामध्ये जाताना दिशा बदलतो, यालाच प्रकाशाचे अपवर्तन असे म्हणतात.
  • एखाद्या विशिष्ट माध्यमामधून जाताना प्रकाशाचा वेग एक समान असतो  परंतु जेंव्हा मध्यम बदलते तेंव्हा वेग आणि दिशा दोन्ही बदलतात.
  • उदा – सूर्यप्रकाश जेंव्हा हवेतून पाण्यात प्रवेश करतो तेंव्हा त्याचा वेग आणि त्याची दिशा दोन्ही बदलतात.

अपवर्तनाची संकल्पना:

  • समजा दिलेल्या आकृतीमध्ये बाजू PQ आणि बाजू SR ह्या दोन काचेच्या बाजू आहेत.
  • अपवर्तन म्हणजे एका माध्यमातून दुसऱ्या माध्यमात प्रकाशाचा प्रवास होय. म्हणजेच काचेच्या चीपेतून दोनदा अपवर्तन होत आहे असे म्हणता येईल.
    • पहिले अपवर्तन = हवेतून बाजू PQ वर.
    • दुसरे अपवर्तन = काचेच्या बाजू SR मधून हवेत.
  • जी प्रकाशाची किरणे तिरक्या दिशेने काचेवर पडतात त्याला अपाती किरण म्हणतात.
  • अपाती किरण काचेवर पडल्यानंतर हे किरण स्वतःची दिशा बदलतात. दिशा बदललेल्या काचेतील किरण म्हणजे अपवर्तीत किरण.
  • काचेवर PQ या बाजूवर ज्या बिंदूपाशी अपातीकिरण आदळतात तेथून काडलेला लांब म्हणजेच स्तांभिका होय.
    • म्हणजेच- < i   = अपाती कोण.
    • <r  = अपवर्तीत कोन.

अपवर्तनाचे काही नियम

  • अपाती किरण अपवर्तीत किरण आणि स्त्म्भाक एकच प्रतलात असतात.
  • अपाती किरण आणि अपवर्तीत किरण हे स्तम्भ्काच्याविरुद्ध बाजूस असतात.
  • दिलेल्या माध्यमांच्या जोदिकारता अपाती कोन आणि अपवार्तीत कोन यांचे गुणोत्तर स्थिरांक असते.
    • म्हणजेच Sin(i) / Sin(r) = स्थिरांक
  • या स्ठीरांकास पहिल्या माध्यमाच्या संदर्भात दुसर्या माध्यमाचा अपवर्तनांक() म्हणतात.
  • तो n ने दर्शवितात..

अपवर्तनांक()

  • प्रत्येक माध्यमाचा अपवर्तनांक हा ठराविक असतो.
  • साधारणतः कुठल्याही माध्यमाचा अपवर्तनांक हा निर्वात पोकळी() च्या संदर्भात काढतात त्यास शुद्ध अपवर्तनांक () म्हणतात.
  • अपवर्तनांक = (पहिल्या माध्यमातील प्रकाशाचा वेग) / ( दुसर्या माध्यमातील प्रकाशाचा वेग)

अपवर्तनांका संबंधीचे निष्कर्ष:

  • जेवढा अपवर्तनांक जास्त तेवढा जास्त अपवर्तीत किरण स्तम्भाकाकडे झुकतो. म्हणजेच आपटी कोन हा अपवर्तीत कोनापेक्षा जास्त असतो.
  • जर पहिल्या माध्यमाचा अपवर्तनांक दुसऱ्या पेक्षा जास्त असेल तर आपटी कोन हा अपवर्तीत कोनापेक्षा कमी असतो.
  • परंतु अपाती किरण जर माध्यमाच्या हद्दीवर तिरकस न पडता लांब पडले तर किरण अविचालीत पुढे जातो. पण गती मात्र बदलते.

अपवर्तन आणि अपवर्तनंकामुळे घडणाऱ्या काही नैसर्गिक क्रिया:

ताऱ्यांचे लुकलुकणे()

प्रकाशाचे आपस्करण():

इंद्रधनुष्य():

प्रकाशाचे विकिरण():