पोषण आणि त्याचे महत्व (Nutrition & it’s importance)

मानव हा अन्नासाठी पूर्णपणे वनस्पतीवर किंवा इतर प्राण्यांवर अवलंबून असल्यामुळे तो परपोषी आहे.  अन्नामधील विविध घटकाला पोषकद्रव्ये  असे म्हणतात. मानवाच्या निरोगी वाढीसाठी आवश्यक असणारे पोषण आणि त्याचे महत्व (Nutrition & it’s importance) जाणून घेण्यासाठी  महत्वाची असणारी काही पोषणद्रव्ये-

  1. कर्बोदके (Carbohydrates)
  2. प्रथिने (Protine)
  3. मेद (Fat)
  4. जीवनसत्वे (Vitamine)
  5. क्षार/खनिजे (Minerals)

याबद्दलची सविस्तर माहिती पुढीलप्रमाणे-

१) कर्बोदके (Carbohydrates)

  • नावाप्रमाणेच कर्बोदके कार्बन, आॅक्सीजन व हायड्रोजन यांच्या अणूपासून बनलेली असतात.
  • काही कर्बोदके पाण्यात विरघळतात, त्यांना शर्करा असे म्हणतात.
  • मानवाला दैनंदिन जीवनात मिळणार्या एकूण ऊर्जेपैकी सुमारे ६० ते ७० टक्के ऊर्जा ही फक्त कर्बोदकांपासून मिळते.
  • १ ग्रॅम कर्बोदकापासून साधारण ४ कॅलरी ऊर्जा मिळते.
  • शरीराच्या गरजेनुसार ती आपल्याला ऊर्जा देतात व उरलेले यकृतामध्ये ग्लुकोजच्या रूपात तर स्नायूमध्ये ग्लायकोजनच्या रूपात साठवली जातात.
  • पाण्यात विरघळणार्या कर्बोदकाद्वारे कोलेस्ट्राॅलचे शोषण केले जाते व अविद्राव्य कर्बोदकांद्वारे मलोत्सर्जनास मदत होते.
  • कर्बोदकांचे स्ञोत- गहू, तांदूळ, बटाटे, रताळी, मुग, मका, दूध, दुधाचे पदार्थ इ
  • कर्बोदकातील साखरेच्या रेणूचे प्रमाण यानुसार त्यांचे प्रमूख तीन गटांत वर्गीकरण केले जाते.

एकशर्करेय (Monosaccharides)- ग्लुकोज, फ्रुक्टोज, गॅलॅक्टोज, ग्लिसराल्डिहाईड, रायबोज, इ.

द्विशर्करेय (Disaccharides)- माल्टोज, लॅक्टोज, सुक्रोज, इ.

बहुशर्करेय (Polysaccharides)- स्टार्च, ग्लायकोजन, गम, सेल्युलोज, इ.


२) प्रथिने (Protine)

  • प्रथिने हा शब्द प्रोटिआेज या ग्रीक श्दापासून आला असून प्रथिने अॅमिनोआम्लापासून बनलेले असतात.
  • मानवाला दैनंदिन जीवनात मिळणार्या एकूण ऊर्जेपैकी सुमारे १० ते १२ टक्के ऊर्जा ही फक्त प्रथिनांपासून मिळते.
  • सर्व विकरे () तसेच बहुतांशी संप्रेरके () ही प्रथिनांपासून बनलेली असतात.
  • शरीरबांधणीसाठी ( केस, नखे, त्वचा)  प्रथिने उपयुक्त असतात.
  • ५ वर्षाखालील बालकांच्या आहारातील प्रथिनांच्या अभावामुळे त्याना सुकटी , सुजवटी/चंद्रमुखी हा विकार जडला जातो. वाढ खुंटणे, वजन कमी होणे, पोट फुगणे, अॅनिमिया, त्वचा सैल होणे, पातळ केस ही त्याची लक्षणे आहेत.
  • प्रथिनांचे स्ञोत- काजू, बदाम, पालेभाज्या, डाळी, शेंगा, दूध, अंडी, मांस इ

३) मेद/स्निग्ध पदार्थ (Fat)

  • कार्बन, आॅक्सीजन व हायड्रोजन यांच्या रेणूपासून बनलेले व पाण्यात अविद्राव्य असणारे चरबीयुक्त पदार्थ म्हणजेच मेद होय.
  • मानवाला दैनंदिन जीवनात मिळणार्या एकूण ऊर्जेपैकी सुमारे १५ ते २० टक्के ऊर्जा ही फक्त मेदांपासून मिळते.
  • शरीराला बाकी पोषणद्रव्यांच्या तुलनेने मेदापासून जास्त ऊर्जा मिळते व ती म्हणजे १ ग्रॅम मेदापासून ९ कॅलरी ऊर्जा.
  • त्चचेखाली असणारे मेद आपल्या शरीराचे तापमान नियंञित ठेवतात.
  • शरीरात बरीचशी संप्रेरके मेदाच्या स्वरूपात असतात. उदा. इस्ट्रोजन, प्रोजेस्ट्राॅन, टेस्ट्रोस्टेराॅन, इ.
  • कोलेस्ट्राॅल हेदेखील एक मेदच आहे ज्याचे प्रमाण मानवी शरीरात सुमारे ६० ग्रॅम असते परंतु रोज त्यापैकी फक्त १ ग्रॅमच वापरले जाते.
  • मेदाचे स्ञोत- शेंगदाणे, सोयाबीन, सरकी, मोहरी, दूध, लोणी, तूप, अंडी, मांस इ

४) जीवनसत्वे (Vitamine)

  • जलविद्राव्य (पाण्यात विरघळणारी)- ब आणि क
  • स्निग्ध विद्राव्य (स्निग्ध पदार्थात विरघळणारी ) – अ, ड, ई, आणि के ही जीवनसत्वे स्निग्ध विद्राव्य आहेत.

अ जीवनसत्व (A)  

 

  • पाण्यात विरघळत नाही, पण मेदात विरघळते.
  • अ-जीवनसत्त्वामुळे द्ष्टी चांगली राहते, हाडांची वाढ होते आणि फुफ्फुसे व रक्त यांचे पोषण होते.
  • या जीवनसत्त्वामुळे शरीराचे जंतुसंसर्गापासून संरक्षण होते. या जीवनसत्त्वाच्या कमतरतेमुळे रातांधळेपणा होतो.
  • गाजर, रताळी, टोमॅटो, पालक, तांबडा भोपळा, सोयाबीन, आंबा, संत्री, कोथिंबीर, अळू, दूध, लोणी, चीज, प्राण्याचे यकृत, मासे, अंड्याचा पिवळा बलक इ. मध्ये अ जीवनसत्व असते.

ब जीवनसत्व (B)

ब   (थायमीन), ब   (रायबोफ्लेवीन), ब   (नायासीन) , ब  , ब  (पायरिडॉक्सिन), ब  , ब   (फॉलीक ऍसीड), ब १२  (सायनोकोबलामाईन) हे याचे मुख्य प्रकार आहेत. ‘ जीवनसत्त्वाच्या अभावामुळे तोंड येणे. गालांवर चट्टे येणेतोंडाच्या आत फोड येणे या खुणा दिसतात. ओठांच्या कडा चिराळतात.


क जीवनसत्व (C)

  • त्वचा मुलायम व चकचकीत राहते यामुळे याला वार्ध्यक्यविरोधी जीवनसत्व असेही म्हणतात.
  • लाल रक्तपेशीमचे प्रमाण नियंञित ठेवणे, रोगांचा सामना करणे, रक्त गोठवणे ही याची कार्ये आहेत.
  • क जीवनसत्वाअभावी स्कर्व्ही रोग होतो. हाडातील कॅल्शियम कमी होते. किडनी स्टोन निर्माण होतो.
  • या जीवनसत्वाचे मुख्य स्ञोत म्हणजे लिंबू, संत्रेमोसंबीआवळा, अननस, द्राक्षे, टोमॅटो, पालक, कोबी, केळी, पेरू इ.

ड जीवनसत्व (D)

  • हाडांमध्ये व दातांमध्ये चुन्याचे क्षार जमून हाडे मजबूत होण्यासाठी ‘ जीवनसत्त्वाची गरज असते. याच्या अभावी लहान मुलांमध्ये मुडदूस व मोठ्या व्यक्तींमध्ये अस्थिमृदूता विकार जडतात.
  • सूर्यप्रकाशात (विशेषत: कोवळे ऊन) त्त्वचेखाली ‘ड’ जीवनसत्त्व तयार होत असते. दूध, माशाचे तेल, अंडी, मांस, इत्यादींमध्ये ‘ड’ जीवनसत्त्व भरपूर असते. 

इ जीवनसत्व (E)

  •  इ-जीवनसत्व पाण्यात विरघळत नाही परंतु मेदात विरघळणारे आहे.
  • पुनरूत्पादन संस्थेत हे जीवनसत्व महत्वाचे कारय बजावते म्हणून याला वांझपणा विरोधी जीवनसत्व असेही आेळखले जाते.
  • सर्व वनस्पती तेल या याच्या मुख्य स्ञोत आहेत.

के जीवनसत्व (K)

रक्त गोठण्याच्या कार्यात मदत करते.  याच्या अभावामुळे अॅनेमिया, कावीळ हे रोग उद्भवतात. पालक, कोबी, दुध, कडधान्ये, यकृत इ  हे याचे मुख्य स्ञोत आहेत.


  • यापैकी काही महत्वाची खनिजे पुढिलप्रमाणे

कॅल्शियम (Calcium) 

हाडे व दात यांच्या वाढीसाठी व मजबूतीकरणााठी कॅल्शियम अतिशय उपयुक्त खनिज आहे. कॅल्शियमअभावी लहान मुलांमध्ये मुडदूस व मोठ्या व्यक्तींमध्ये अस्थिमृदूता हे विकार जडतात. मुख्य स्ञोत पालक, मेथी, अळू, राजगीरा, मिहरीची पाने, कठीण कवचाची फळे, तेलबिया, नाचणी हे आहेत.

लोह (Iron) 

शरीरामध्ये सर्वाधिक लोह रक्तामध्ये आढळते व काही अंशी यकृत, मूञपिंड या इंद्रियांमध्ये असते. लोहाच्या कमतरतेमुळे रक्तक्षय हा रोग उद्भवतो व अतिसंचयनामुळे सिडेराॅसिस हा रोग होतो. शरीरातील वेगवेगळ्या भागात आॅक्सीजन पुरवण्याचे महत्वपूर्ण कार्य करणारे हिमोग्लोबीन लोहयुक्त असते.

फाॅस्फरस (Phosphorus) 

हाडाचे व दाताचे बळकटीकरण करण्याचे महत्वपूर्ण कार्य. फाॅस्फरस हे डी. एन. ए. व आर. एन. ए. चा अतिशय महत्वाचा घटक आहे. याच्या कमतरतेमुळे दातांची व हाडांची अपूर्ण वाढ, सांधेदुखी, भूक न लागणे, वाढ खुंटणे या समस्या उद्भवतात. याचे मुख्य स्ञोत भाज्या, डाळी, पूर्ण एकदल धान्ये, कठीण कवचाची फळे, दूध व दूग्धजन्य पदार्थ ही आहेत.

आयोडीन (Iodine) 

थायराॅईड ग्रंथीकडून स्ञवले जाणारे पोषणतत्व. शरीराची वाढ व विकास होण्यासाठी महत्वपूर्ण. आयोडीनच्या कमतरतेमुळे गलगंड हा आजार होतो. यामुळे मानवाची मानसिक कार्यक्षमता कमी होते. याचे मुख्य स्ञोत आयोडीनयुक्त मीठ, फळे, पालेभाज्या, मासे, मांस, अंडी हे आहेत.


 

मित्रांसोबत शेयर करा.

Leave a comment

Your email address will not be published.

error: