नोबेल पुरस्कार

नोबेल पुरस्कार 1901 पासून नोबेल फाउंडेशनकडून स्वीडिश वैज्ञानिक आल्फ्रेड नोबेलच्या स्मरणार्थ देण्यात येत आहे. हा पुरस्कार शांतता, साहित्य, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, वैद्यकीयशास्त्र आणि अर्थशास्त्र या क्षेत्रातील जगातील सर्वोच्च पुरस्कार आहे.

दरवर्षी स्टॉकहोम (स्वीडन) येथे पुरस्कारांचे  वितरण करण्यात येते.  मात्र शांततेचे नोबेल पुरस्कार ओस्लो (नॉर्वे) येथे प्रदान केले जातात. हा पुरस्कार मरणोत्तर देण्यात येत नाही, मात्र एखादी व्यक्ती पुरस्कार घोषित झाल्यास मरण पावली तर तिला हा पुरस्कार प्रदान करण्यात येतो.

सुरुवातीस अर्थशास्त्र या क्षेत्रासाठी नोबेल पुरस्कार देण्याची तरतूद नव्हती. १९६८ साली स्वीडिश नॅशनल बँकेने आपल्या  ३०० व्या वर्धापनाच्या निमित्ताने दिलेल्या देणगीमधून अर्थशास्त्रासाठी नोबेल पुरस्काराची स्थापना करण्यात आली. १९६९ साली अर्थशास्त्रातील पहिला नोबेल पुरस्कार डच आणि नॉर्वेजियन अर्थशास्त्री जॅन टिन्बर्गन आणि रग्नेर फ्रिच यांना देण्यात आला.

नोबेल पुरस्कारप्राप्त भारतीय

भारतीय नागरिकत्व असणारे

  1. रवींद्रनाथ टागोर- (साहित्य) (1913)- रवींद्रनाथ टागोर हे नोबेल विजेते पहिले भारतीय होते. रवींद्रनाथ टागोर यांचा जन्म 7 मे 1861 रोजी कोलकाता झाला. ते ‘गुरुदेव’ या नावाने ओळखले जात. गीतांजली या कवितासंग्रहासाठी त्यांना 1913 साली नोबेल पुरस्कार मिळाला.
  2. चंद्रशेखर वेंकटरामन- (विज्ञान) (1930)- भौतिकशास्त्रासाठी नोबेल पुरस्कार मिळविणारे पहिले भारतीय डॉ. चंद्रशेखर वेंकटरमण हे होते. 1930 मध्ये त्यांना हा सन्मान मिळाला. रमण यांचा जन्म तामिळनाडूतील तिरुचिरप्पाल्लीजवळील तिरुवीकक्कल येथे झाला. त्यांनी चेन्नईच्या प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतले. त्यानंतर ते कलकत्ता विद्यापीठात भौतिकशास्त्राचे प्राध्यापक झाले. चंद्रशेखर वेंकटरमण यांना अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले. त्यांना ‘सर’ या पदवी देऊन सन्मानित केले गेले. त्यांच्या संशोधनात त्यांनी प्रतिबिंबित प्रकाशात इतर तरंगलांबीचे किरण देखील कसे उपस्थित आहेत हे पडताळून पाहिले. त्यांचे संशोधन रमण परिणाम म्हणून ओळखले जाते.
  3. मदर टेरेसा- (शांतता) (1979)- मदर टेरेसा यांचा जन्म अल्बेनियामध्ये स्कोप्जे नावाच्या ठिकाणी झाला. हे ठिकाण आता युगोस्लाव्हिया मध्ये आहे. त्याचे बालपणीचे नाव अएग्नस गोंक्सहा बोजाक्सिऊ होते. 1928 मध्ये त्या आयर्लंडची संस्था सिस्टर्स ऑफ लोरेटो मध्ये सहभागी झाल्या. १९२९ मध्ये त्या मिशनरी बनून कलकत्ता येथे आल्या. निराधार आणि बेरोजगार लोकांच्या दुःखाला दूर करण्यासाठी त्यांनी प्रतिज्ञा घेतली. गरिबांच्या आणि आजारी लोकांची सेवा करण्यासाठी त्यांनी मिशनरी ऑफ चॅरिटी नावाची संघटना स्थापन केली आणि कुष्ठरोग्यांसाठी निर्मल हृदय नावाची संस्था स्थापन केली.
  4. अमर्त्य सेन- (अर्थशास्त्र) (1998)- 1999 च्या नोबेल पुरस्काराचे मानकरी अमर्त्य सेन हे अर्थशास्त्रासाठी नोबेल पुरस्कार मिळवणारे पहिले आशियाई आहेत. शांतिनिकेतनमध्ये जन्मलेल्या या विद्वान अर्थशास्त्रीने सार्वजनिक कल्याणकारी अर्थशास्त्राची संकल्पना मांडली आहे. त्यांनी कल्याण आणि विकास विविध पैलूंवर अनेक पुस्तके आणि लेख लिहिले आहे
  5. कैलाश सत्यार्थी- (शांती) (2014)

भारतीय वंशाचे

  1. हरगोविंद खुराना 1968- हरगोबिंद खुराना यांना वैद्यकीयशास्त्र क्षेत्रात संशोधनासाठी नोबेल पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. भारतीय वंशाचे डॉ. खुराणा यांचा जन्म पंजाबमध्ये रायपूर (सध्या पाकिस्तान) येथे झाला. लिव्हरपूल विद्यापीठातून त्यांनी रसायनशास्त्रात डॉक्टरेट पदवी घेतली. 1 9 60 मध्ये विस्कॉन्सिन विद्यापीठात ते प्राध्यापक झाले. त्यांनी त्यांच्या संशोधनातून जनुकीय कोडची व्याख्या केली आणि प्रथिने संश्लेषणात त्याची भूमिका शोधून काढली.
  2. सुब्रमण्यम चंद्रशेखर 1983- 1983 मध्ये नोबेल पारितोषिक विजेते डॉ. सुब्रमण्यम चंद्रशेखर भौतिकशास्त्रज्ञ होते. त्यांचे शिक्षण प्रेसिडेन्सी कॉलेज, चेन्नई येथे झाले. ते नोबेल पारितोषिक सर सी. रमण यांचे भाचे होते. नंतर चंद्रशेखर अमेरिकेत गेले, तिथे त्यांनी खगोलभौतिक मंडळाशी आणि सौर मंडळाशी संबंधित अनेक पुस्तके लिहिली.
  3. वेंकटरामन रामकृष्णन 2009- 

भारतात जन्मलेले

रोनाल्ड रॉस

नोबेल पुरस्कार २०१७

शांतता- संपूर्ण जगातून अण्वस्त्रे नष्ट करण्यासाठीचे आंतरराष्ट्रीय अभियान International Campaign To Abolish Nuclear Weapons (ICAN) या संस्थेला.

साहित्य- साहित्यातील नोबेल पुरस्कार ब्रिटीश लेखक काझुओ इशिगोरो यांना मिळाला. ‘नॉवेल्स ऑफ ग्रेट इमोशनल फोर्स’ या त्यांच्या पुस्तकासाठी त्यांना हा पुरस्कार मिळाला आहे.

भौतिकशास्त्र-  रेनर वेईस, बॅरी बॅरीश, कीप थॉर्न या अमेरिकन संशोधकांना हे पारितोषिक विभागून देण्यात आले आहे. गुरुत्वीय लहरींचे संशोधन

रसायनशास्त्र- जाक डुबोशे, योआखिम फ्रैंक और रिचर्ड हेंडरसन यांना cryo electron microscopy च्या संशोधनाबाबत

वैद्यकीयशास्त्र- जेफरी सी. हॉल, मायकल रोसबाश आणि मायकल डब्लू. यंग या तीन अमेरिकन शास्त्रज्ञांना  ‘molecular mechanisms controlling the circadian rhythm’ या महत्वपूर्ण संशोधनासाठी

अर्थशास्त्र- रिचर्ड थेलर