डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे बालपण व शिक्षण :

 

डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर उर्फ बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी मध्यप्रदेशातील महू या गावी अस्पृश्य समजल्या गेलेल्या महार जातीत झाला. त्यांचे संपूर्ण नाव भीमराव रामजी सकपाळ असे होते. बाबासाहेबांचे मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण दापोली, सातारा, मुंबई अशा निरनिराळ्या गावी झाले. या काळातील भारतीय समाजावर जातीयतेचा फार मोठा पगडा होता. अस्पृश्यतेचे पालन तर अतिशय काटेकोरपणे केले जात होते. त्यामुळे बाबासाहेबांना लहान वयातच अस्पृश्यतेचे चटके सहन करावे लागले होते. शाळेतही त्यांना अपमानास्पद वागणूक दिली जात होती. अशा प्रतिकूल परिस्थितीतही त्यांनी जिद्द न सोडता आपले शिक्षण चालू ठेवले. इ.स. १९०७ मध्ये मुंबईच्या एलफिंस्टन हायस्कूलमधून ते मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाले. त्यानंतर पुढील शिक्षणासाठी त्यांनी मुंबईच्या एलफिस्टन महाविद्यालयात प्रवेश घेतला. येथूनच ते १९१२ मध्ये बी.ए. ची परीक्षा उत्तीर्ण झाले. इ.स. १९१३ मध्ये सयाजीराव गायकवाड यांच्या आर्थिक सहाय्यामुळे बाबासाहेब उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेला गेले. अमेरिकेतील कोलंबिया विद्यापीठातून त्यांनी एम.ए. आणि पी.एच.डी. या पदव्या संपादन केल्या. त्यानंतर पुढील अध्ययनासाठी ते इंग्लडला गेले; परंतु आर्थिक अडचणींमुळे इ.स. १९१७ मध्ये त्यांना भारतात परत यावे लागले. आंबेडकराना शिक्षणाची अतिशय ओढ होती, त्यामुळे इंग्लडंमधील अर्धवट अवस्थेत राहिलेले शिक्षण पूर्ण करण्याची त्यांची इच्छा कायमच होती. ही इच्छा पूर्ण होण्याचा योग छत्रपती शाहू महाराजांनी दिलेल्या आर्थिक मदतीमुळे जुळून आला. इ.स. १९२० मध्ये आंबेडकर पुन्हा इंग्लंडला गेले. तेथे त्यांनी प्रथम अर्थशास्त्रात बी.एस.सी. ची पदवी संपादन केली. त्यानंतर त्यांच्या ‘दि प्रॉब्लेम ऑफ रुपी’ या प्रबंधाबद्दल लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्सने त्यांना डी.एस.सी. ही पदवी बहाल केली. इंग्लंडमधील या वेळच्या वास्तव्यात बाबासाहेब बॅरिस्टर देखील झाले. अशाप्रकारे अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीमधून त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले.

सार्वजनिक कार्याची सुरुवात :

इ.स. १९२० पासून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे सामाजिक जीवनात भाग घेऊ लागले होते. उच्चविद्या संपादन करुन मुंबई हायकोर्टामध्ये ते वकिलीचा व्यवसाय करु लागले. याच काळात देशातील राजकीय चळवळ गांधीजींच्या नेतृत्त्वामुळे अधिक गतिमान झाली होती. सामाजिक प्रश्नांना राजकीय प्रश्नांइतकेच महत्त्व प्राप्त होऊ लागले. या सर्व पार्श्वभूमीवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची चळवळ अधिक महत्त्वाची ठरते. त्यांनी साऊथबरो समितीसमोर दलितांची बाजू मांडून आपल्या कार्यांची सुरुवात केली. भारतात परतल्यावर आंबेडकरांनी काही काळ बडोदा संस्थानात नोकरी केली; परंतु त्यांना अस्पृश्यतेबाबत तेथे आलेल्या कटू अनुभवामुळे त्यांनी त्या नोकरीचा त्याग केला. त्यानंतर मुंबईच्या सिडनेहॅम कॉलेज ऑफ कॉमर्स व इकॉनॉमिक्समध्ये, अर्थाास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून त्यांची नेमणूक झाली. तथापि, नोकरीत असतानाच सामाजिक कार्याकडेही त्यांचे मन ओढ घेऊ लागले. आपल्या समाजबांधवांच्या उद्धारासाठी काहीतरी करण्याच्या इच्छेतून सामाजिक कार्याचे आकर्षण त्यांच्यात निर्माण झाले होते. कोल्हापूरचे छत्रपती शाहू महाराज यांच्याकडून मिळालेल्या मदतीच्या आधारे बाबासाहेबांनी इ.स. १९२० मध्ये ‘मूकनायक’ नावाचे पाक्षिक सुरु केले व अस्पृश्यांच्या व्यथा मांडण्यास सुरुवात केली. शाहू महाराजांनी दिलेल्या शिष्यवृत्तीमूळे बाबासाहेब आपले अर्धवट शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी लंडनला गेले. इंग्लंडहून आपले शिक्षण पूर्ण करुन परत आल्यावर आंबेडकरांनी आपल्या सार्वजनिक कार्याला पुन्हा एकदा नव्या जोमाने सुरुवात केली. आपल्या अस्पृश्य बांधवांवरील अन्याय दूर करणे आणि येथील समाजव्यवस्थेत त्यांना सन्मानाचे व प्रतिष्ठेचे स्थान प्राप्त करुन देणे हे उद्दिष्ट डोळ्यासमोर ठेवून त्यांनी सार्वजनिक जीवनात पदार्पण केले होते. अस्पृश्यांवर होत असलेल्या अन्यायाचा व त्यांच्या अमानुष शोषणाचा त्यांनी प्रत्यक्षच अनुभव घेतला होता; त्यामुळे अस्पृश्यतेच्या प्रश्नांची दाहकता तेच ओळखू शकत होते. त्यातूनच दलितांना त्यांचे न्याय हक्क मिळवून देण्यासाठी आपले संपूर्ण जीवन पणाला लावण्याचा निश्चय त्यांनी केला. त्याकरिता एका व्यापक सामाजिक चळवळीची पायाभरणी त्यांनी केली.

बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना :

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दलितांमध्ये त्यांच्या हक्कांबाबत जागृती करण्यासाठी व त्यांना संघटित करण्यासाठी २० जुलै १९२४ रोजी बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना केली. दलित समाजात शिक्षणाचा प्रसार घडवून आणणे, दलितांची सांपत्तिक स्थिती सुधारण्यासाठी प्रयत्न करणे आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून त्यांच्यात जागृती घडवून आणणे ही या संस्थेची प्रमुख उद्दिष्ट्ये होती. या संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी अस्पृश्यांसाठी अनेक शाळा व वस्तीगृहे सुरु केली.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे समाजमुक्तीचे लढे :

महाराष्ट्रामध्ये सुरुवातीपासूनच अस्पृश्यतेच्या नावाखाली दलितांना अपमानास्पद वागणूक दिली जात असे. त्यांच्यावर अनेक प्रकारची बंधने लादण्यात आली होती. त्यांना शिक्षण घेण्याचा, मंदिरात प्रवेश करण्याचा, संपत्ती धारण करण्याचा, सार्वजनिक पाणवठ्यावर पाणी भरण्याचा अधिकार नव्हता. त्यामुळेच बाबासाहेबांनी दलितांना त्यांचे मुलभूत घटक मिळवून देण्यासाठी आणि त्यांच्यामध्ये धाडस आणि आत्मविश्वास निर्माण करण्यासाठी महाड येथे चवदार तळ्यातील पाण्यासाठी सत्याग्रह करण्याचे ठरविले. त्यासाठी बाबासाहेबांनी १९ व २० मार्च १९२७ रोजी महाड येथे चवदार तळ्यावर पाणी पिण्याचा हक्क प्रस्थापित केला. ही घटना अस्पृश्यांना सहन झाली नाही. त्यांनी दलितांवर लाठ्या-काठ्यांने हल्ले केले व महारांनी तळे बाटविले म्हणून त्यात गोमुत्र टाकून त्याचे शुद्धीकरण केले. पाण्यासाठी महाड येथे बाबासाहेबांनी केलेला सत्याग्रह हा जगाच्या इतिहासातील पहिला सत्याग्रह ठरतो. मनुस्मृती हा ग्रंथ जातीयव्यवस्था, अस्पृश्यता व विषमतेच्या पुरस्कर्ता असून या ग्रंथातील वचनामुळेच जातीव्यवस्था, अस्पृश्यता व जातीनिर्बंधाना बळकटी प्राप्त झाली. त्यामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी २५ व २६ डिसेंबर १९२७ रोजी महाड येथील परिषदेत मनुस्मृती या ग्रंथाचे जाहिररीत्या दहन केले. त्यामुळे मनुस्मृतीमध्ये निर्देशित केलेल्या हजारो वर्षाच्या गुलामगिरीचा शेवट केला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना जसा पाण्यासाठी सत्याग्रह करावा लागला. त्याचप्रमाणे त्यांना मंदिर प्रवेशासाठीही सत्याग्रह करावा लागला. दलितांना सार्वजनिक पाणवठ्यावर जसा प्रवेश नव्हता त्याप्रमाणे त्यांना सार्वजनिक हिंदू-मंदिरातही प्रवेश करण्यास मनाई होती. त्यामुळे त्यांनी हा न्याय हक्क मिळविण्यासाठी मंदिर प्रवेश सत्याग्रह करण्याचे ठरविले. त्यामुळे त्यांनी १३ ऑक्टोबर १९२९ रोजी पुणे येथे पर्वती मंदिर सत्याग्रह सुरु केला. नाशिक येथील काळाराम मंदिरात प्रवेश मिळविण्यासाठी ३ मार्च १९३० रोजी सत्याग्रहाला प्रारंभ झाला. या सत्याग्रहाचे नेतृत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी केले, हा लढा १९३५ पर्यंत चालू होता. अशा प्रकारे दीर्घकाळ चालू राहिलेल्या सत्याग्रह मोहिमेमुळे मंदिर प्रवेशाच्या प्रश्नावर अस्पृश्यांत मोठी जागृती झाली. त्यांना आपल्या हक्कांची जाणीव होऊ लागली. पुढे अस्पृश्य आपल्या आत्मोद्धाराच्या चळवळीत सक्रिय सहभागी झाले.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे राजकीय कार्य

इ.स. १९२० पासून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे सामाजिक व राजकीय जीवनात भाग घेऊ लागले होते. एका बाजूला चळवळ संघटित करणे, दुसऱ्या बाजूला ब्रिटीश सरकारशी लढा देणे व त्याचवेळी दलितांच्या हक्कासंबंधी मान्यता मिळविण्यासाठी वातावरण तयार करणे अशा तिहेरी पद्धतीने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची चळवळ कार्यरत होती. समाजाची पुर्नरचना ही समतेवर आधारित असावी यासाठी जनजागृती आंदोलनाबरोबरच कायद्याने ती करुन घ्यावी असा त्यांचा प्रयत्न होता व त्यात ते यशस्वीही झाले. त्यासाठी सनदशीर मार्गावर त्यांचा जोर होता. यासाठी त्यांनी उभा केलेला संघर्ष हे जनआंदोलनाच्या रुपात होते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची चळवळ, त्यांचे सामाजिक-राजकीय स्वरुप, त्यावेळेच्या राष्ट्रीय काँग्रेसच्या नेत्याबरोबरचा त्यांचा संघर्ष, इंग्रजांच्या विरोधात दिलेला संघर्ष यासंबंधीची माहिती व त्याबाबतचा तपशील बघणे आवयक आहे.

गोलमेज परिषदा व पुणे करार :

इंग्लंडच्या सरकारने भारताच्या घटनात्मक प्रश्नासंबंधी विचारविनिमय करण्यासाठी इ.स. १९३० ते १९३२ च्या दरम्यान तीन गोलमेज परिषंदाचे आयोजन केले होते. या परिषदांना अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना निमंत्रित करण्यात आले होते. या वेळी त्यांनी अस्पृश्यांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघाची मागणी केली. अस्पृश्यांसाठी वेगळे मतदारसंघ असल्याखेरीज या समाजात त्यांना कायदेमंडळावर प्रतिनिधित्व मिळणार नाही असे त्यांचे मत होते. दुसऱ्या गोलमेज परिषदेच्या वेळी अस्पृश्यांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघाच्या प्रश्नावरुन बाबासाहेबांचे गांधींसोबत मतभेदही झाले होते. ब्रिटीश पंतप्रधान रॅम्से मॅकडोनाल्ड यांनी १६ ऑगस्ट १९३२ रोजी आपल्या जातीय निवाडा जाहीर केला. या निर्णयानुसार मुसलमान, अस्पृश्य, शीख, ख्रिश्चन या सर्वांना अल्पसंख्याक समजून त्यांना स्वतंत्र मतदारसंघ देण्याची घोषणा केली. स्वतंत्र मतदारसंघाच्या निर्णयाविरुद्ध गांधीनी २० सप्टेंबर १९३२ रोजी येरवड्याच्या कारागृहात आमरण उपोषण सुरु केले. त्यांच्या या उपोषणामुळे राजकीय परिस्थिती अस्थिर बनली. अस्पृश्यांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ नाकारावा असा आग्रह गांधीजींनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांकडे धरला, परंतु बाबासाहेब आणि गांधींजी आपापल्या भूमिकेवर ठाम होते. शेवटी बाबासाहेबांनी बहूजन समाजावर होणाऱ्या दूरगामी परिणांमाच्या विचार करुन २४ सप्टेंबर १९३२ रोजी पुणे करारावर सही केली. या करारानुसार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अस्पृश्यांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघाचा त्याग करुन त्यांच्या मनाविरुद्ध राखीव जागांचा स्विकार केला. परंतु हा पुणे करार दलितांचे राजकीय अस्तित्व संपुष्टात आणणारा ठरला. त्यामुळे बाबासाहेबांनी पुढे आपल्या हयातीतच पुणे करारास विरोध केला. पुढे गांधीनी व काँग्रेसने आपला शब्द पाळला नाही व त्यांनी पुणे करारानंतर अस्तित्त्वात आलेल्या मंत्रिमंडळात एकाही दलिताला स्थान दिले नाही. त्यामुळे पुणे कराराचा भंग काँग्रेस व गांधींनी केल्याचे दिसून येते.

राजकीय पक्षाची स्थापना :

अस्पृश्यांच्या व पददलितांच्या उद्धारासाठी राजकीय पटलावर त्यांच्या न्याय मागण्या व हक्क मिळविण्यासाठी बाबासाहेबांनी राजकीय कार्य करायला सुरुवात केली. आधुनिक राजकीय व्यवस्थेत राजकीय पक्षांना प्राप्त झालेले मध्यवर्ती स्थान बाबासाहेब पूर्णपणे ओळखत होते. आपल्या चळवळीची उद्दिष्ट्ये साध्य करण्यासाठी राजकीय संघटन स्थापन करण्याच्या हेतूने त्यांनी राजकीय पक्ष स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी १५ ऑगस्ट १९३६ रोजी स्वतंत्र मजूर पक्ष या आपल्या पहिल्या राजकीय पक्षाची स्थापना केली. काबाडकष्ट करणाऱ्या वर्गाचे हित पाहणे हे या पक्षाचे ध्येय होते. पक्षाचे दरवाजे सर्व कष्टकरी जनतेसाठी खुले होते. इ.स. १९३७ मध्ये मुंबई कायदेमंडळात १५ पैकी ११ जागा स्वतंत्र मजूर पक्षाने जिंकल्या होत्या. इ.स. १९३७ ते १९३९ या काळात स्वतंत्र मजूर पक्षाच्या आमदारांनी मुंबई कायदे मंडळात उत्कृष्टपणे कार्य केले. बाबासाहेबांनी १७ सप्टेंबर १९३७ रोजी खोती पद्धती व महार वतन नष्ट करण्यासंबंधीचे विधेयक मुंबई कायदेमंडळात मांडले. शेतकरी आणि कामगारांचे प्रश्न सोडविण्याचा प्रयत्न स्वतंत्र मजूर पक्षाने केला. त्यांच्या या कार्यामुळेच १९४२ मध्ये बाबासाहेबांना मजूर मंत्री म्हणून गव्हर्नर जनरलने आपल्या मंत्रीमंडळात घेतले. त्यांनी मजूरमंत्री असताना (१९४२-१९४६) समाजातील प्रत्येक स्तरातील मजूरांसाठी विविध कायदे केले व त्यांच्या जीवनात बदल घडवून आणण्यासाठी प्रयत्न केले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरानी आपल्या कार्याचा स्तर राष्ट्रीय स्तरावर नेण्यासाठी व संपूर्ण राष्ट्रातील अस्पृश्यांच्या समस्या अखिल भारतीय राजकारणाच्या पटलावर आणण्यासाठी १९ जुलै १९४२ रोजी ‘अखिल भारतीय शेड्यूल्ड कास्ट फेडरेशन’ या नव्या पक्षाची स्थापना केली. या पक्षाने अस्पृश्यांच्या प्रश्नांना प्राधान्य देण्याचे उद्दिष्ट ठेवले होते. प्राप्त परिस्थितीत अस्पृश्यांच्या प्रश्नांची सोडवणूक करण्याच्या आणि त्यांना न्याय मिळवून देण्याच्या कार्याला अग्रक्रम दिला पाहिजे, असा विचार बाबासाहेबांनी केला. अस्पृश्यांच्या प्रश्नांना सनदशीर मार्गाने वाचा फोडण्यासाठी आणि त्यांच्या रास्त मागण्या मार्गी लावण्यासाठी या पक्षाची स्थापना करणे त्यांना आवश्यक वाटले. नव्या राजकीय पक्षाने अस्पृश्यांचे अनेक प्रश्न मार्गी लावण्यासाठी प्रयत्न केले. परंतु त्यांना हवे तसे यश मिळाले नाहीत. स्वातंत्रपूर्व काळातील १९४६ च्या निवडणूकीत, पुढे १९५२ च्या सार्वत्रिक निवडणूकीत आणि १९५४ च्या पोटनिवडणूकीत शेड्यूल्ड कास्ट फेडरेशनच्या उमेदवारांचा दारुण पराभव झाला. कारण शेड्यूल्ड कास्ट फेडरेशनच्या उमेदवारांना सनातनी हिंदूची मते मिळत नव्हती. त्यामुळे आपल्या पक्षाला भविष्यात निवडणूका जिंकणे अवघड होणार अशा प्रकारचा विचार बाबासाहेब आंबेडकरांनी केला. काँग्रेसविरोधी प्रबळ विरोधी पक्ष उभा राहण्याची आवश्यकता त्यांना वाटू लागली. लोकशाहीत विरोधी पक्षाची अत्यंत आवश्यकता असते, यावर त्यांची दृढ श्रद्धा असल्यामुळे क्राँग्रेसचे विरोधक आचार्य अत्रे आणि एस. एम. जोशी यांच्याशी डॉ. आंबेडकरांनी पत्रव्यवहार सुरु केला. बाबासाहेब आंबेडकरांना व्यापक राजकीय पक्षाची स्थापना करावयाची होती. ज्यांना दलितांविषयी सहानूभूती वाटते अशांना एकत्र करुन अन्य जातींच्या नेत्यांबरोबर काम करणे आवश्यक आहे असे आंबेडकरांना वाटु लागले. या राजकीय उर्मीतूनच बाबासाहेब आंबेडकरांनी रिपब्लीकन पक्ष स्थापन करण्याचा संकल्प केलेला होता. परंतु त्यांचा हा संकल्प त्यांच्या हयातीत पूर्ण होऊ शकला नाही. त्यांच्या परिनिर्वाणानंतर १९५७ मध्ये रिपब्लीकन पक्ष अस्तित्वात आला. या पक्षाने पुढे भारतीय राजकारणावर आपला ठसा उमटविला.

भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार :

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदा मंत्री होते. घटना समितीच्या मसुदा समितीचे अध्यक्षपद स्विकारुन स्वतंत्र भारताची राज्यघटना तयार करण्याचे मौलिक काम त्यांनी केले. त्यांची प्रकृती बरोबर नसतानाही त्यांनी कठोर परिश्रम घेऊन राज्यघटनेचा मसुदा अगदी कमी वेळात तयार केला. २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी ही राज्यघटना स्वीकृत झाली. राज्यघटनेची अंमलबजावणी २६ जानेवारी १९५० पासून सुरु झाली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अतिशय मेहनत घेऊन ही घटना तयार केली. घटना समितीचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी बाबासाहेबांच्या कामाची स्तुती केली. त्यांच्या अहोरात्र प्रयत्नांमुळे ही घटना प्रत्यक्षात अवतरली म्हणून त्यांना त्यांनी संविधनामार्फत लोकांना स्वातंत्र्य समता, बंधुत्व व न्याय ही तत्त्वे बहाल केली. सर्व हिंदू कायद्याचे संहितीकरण करुन सर्व हिंदूना एकच कायदा लागू करावा व त्यात हिंदू स्त्रियांना समान हक्क देण्यात यावेत, यासाठी कायदा मंत्री म्हणून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी हिंदू कोड बिलाचा मसुदा तयार करुन लोकसभेत मांडला. सरदार वल्लभभाई पटेल आणि राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्रप्रसाद यांनी विधेयकाला विरोध केला. पंडित नेहरुंनी प्रारंभी विधेयकास पाठिंबा दिला असला तरी शेवटी तेही आपल्या निर्णयाशी ठाम राहिले नाहीत. परिणामी हे विधेयक लोकसभेत मंजूर होऊ शकले नाही. बाबासाहेब आंबेडकर त्यामुळे खूप निराश झाले. अखेर त्यांनी दुःखी होऊन १९५१ मध्ये आपल्या कायदेमंत्रीपदाचा राजीनामा दिला. हिंदू कोड बिलांमूळे स्त्रियांना अनेक प्रकारचे अधिकार मिळणार होते. परंतु हे बिल पुढे टप्प्या टप्प्याने पारित करण्यात आले. १९५६ पर्यंत बाबासाहेब संसदेमध्ये लोकांच्या समस्या मांडत राहीले त्यांचे राजकीय कार्य वाखाणण्याजोगे आहे.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे शैक्षणिक कार्य

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्या जीवनात शिक्षणाचा खूप महत्त्व दिले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दलितांना शिका, संघटित व्हा व संघर्ष करा हा महत्त्वाचा संदेश दिला. शिक्षणामुळे मनुष्य जागृत होतो व त्याला आपल्या हक्क व अधिकारांची जाणीव होते. त्यामुळे दलितांना शिक्षणाशिवाय पर्याय नाही, असे बाबासाहेबांचे मत होते. शिक्षणामुळे दलितांची स्पृश्यांच्या सामाजिक व धार्मिक गुलामगिरीतून सुटका होण्यास मदत होणार होती त्यामुळे बाबासाहेबांनी बहिष्कृत हितकारिणी सभेच्या माध्यमातून वसतिगृहे, वाचनालये व प्रौढांसाठी रात्रीच्या शाळा सुरु केल्या. दलित व बहुजनांच्या शिक्षणासाठी बाबासाहेबांनी इ.स. १९४५ मध्ये मुंबई येथे ‘पीपल्स एज्युकेान सोसायटीची’ स्थापना केली. या सोसायटीने २० जून १९४६ मध्ये मुंबईला सिद्धार्थ कॉलेज, तर १९ जून १९५० रोजी औरंगाबाद येथे मिलिंद महाविद्यालय सुरु केले. आज या सोसायटीच्या अनेक शाळा तसेच अनेक महाविद्यालये मुंबई, औरंगाबाद, नांदेड, आंध्रप्रदेश व कर्नाटकात आहेत. तसेच त्यांनी सोसायटीच्या माध्यमातून दलित विद्यार्थ्यासाठी अनेक वसतिगृहे सुरु केली व शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी अहोरात्र प्रयत्न केले. मराठवाडा विभागासाठी स्वतंत्र विद्यापीठ असावे असे बाबासाहेबांना वाटत होते त्यामुळे त्यांनी औरंगाबादला मराठवाडा विद्यापीठ स्थापन करण्यात पुढाकार घेतला. पुढे इ.स.१९५८ साली औरंगाबादला मराठवाडा विद्यापीठ स्थापन झाले. अशाप्रकारे बाबासाहेबांनी शिक्षणाच्या क्षेत्रात भरीव असे कार्य केले.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची पत्रकारिता

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपली चळवळ तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी वृत्तपत्र या माध्यमाचा वापर केला. त्यांनी वृत्तपत्र हे समाजप्रबोधनाचे महत्त्वाचे माध्यम मानून दलितांचे प्रबोधन व संघटन करण्यासाठी आणि त्यांच्यावर होणारे अन्याय आणि त्यांचा न्याय हक्कांची मागणी करण्यासाठी त्यांनी अनेक वृत्तपत्रे चालविली. त्यांनी इ.स. १९२० मध्ये छत्रपती शाहू महाराजांच्या आर्थिक सहाकार्यामुळे ‘मूकनायक’ हे पाक्षिक सुरु केले. इ.स. १९२३ मध्ये हे पाक्षिक बंद पडले. ३ एप्रिल, १९२७ रोजी बाबासाहेबांनी ‘बहिष्कृत भारत’ हे वृत्तपत्र सुरु केले. हे वृत्तपत्र दलित चळवळीचे मुखपत्र बनले. अस्पृश्य दलितांचा विकास हा त्यांच्या वृत्तपत्रीय लिखाणाचा हेतू होता. बहिष्कृत भारत हे वृत्तपत्र १९३० पर्यंत चालले. डॉ. बी.आर. आंबेडकरांनी आपली चळवळ समाजापर्यंत नेण्यासाठी ‘समता’, ‘जनता’ व ‘प्रबुद्ध भारत’ ही वृत्तपत्रे सुरु केली. या वृत्तपत्रातून त्यांनी अस्पृश्यांचे राजकीय प्रश्न भ़ारतीय राजकारणाच्या ऐरणीवर आणले. त्यांनी आपल्या पत्रकारितेतून संपूर्ण दलित समाजाला दिशा देण्याचा प्रयत्न केला. डॉ. आंबेडकर हे निर्भीड, ध्येयनिष्ठ पत्रकार होते. त्यांनी जातीव्यवस्था, वर्णव्यवस्था, ब्राम्हणशाही, हिंदू धर्मातील अनिष्ट प्रथांवर टीका केली. त्यांच्या या कार्यामुळेच अस्पृश्य जागृत होऊन संघटित झाले. त्यांच्या वृत्तपत्रातील लिखाणांमुळे संपूर्ण भारतात व जगात त्यांचे विचार पोहोचले त्यामुळे दलित चळवळ मजबूत झाली.

डॉ. बी.आर. आंबेडकरांचे आर्थिक क्षेत्रातील योगदान

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारताच्या राजकीय व शैक्षणिक क्षेत्रांबरोबर आर्थिक क्षेत्रातही भरीव असे योगदान दिले आहे. त्यांनी शेतकऱ्यांचे, मजूरांचे, कामगारांचे प्रन जिव्हाळ्याने हाताळले व सोडवले. भारताच्या आर्थिक विकासात त्यांनी केलेले कार्य उल्लेखनीय आहे. त्यांनी आपल्या प्रमुख पदव्या अर्थशास्त्रात घेतल्यामुळे त्यांनी भारतीय सामाजिक व आर्थिक स्थिती चांगलीच माहिती होती. त्यांनी त्यांच्या प्रंबधातून सप्रमाण सिद्ध केले की इंग्रज लोक भारतीयांचे कशाप्रकारे शोषण करत होते व आपली संपत्ती कशी लूटून नेली. त्यांच्या अर्थशास्त्रीय वाचनामूळे व त्यातून त्यांनी केलेल्या कृतीमूळे त्यांची गणना भारताच्या प्रमुख अर्थतज्ञामध्ये होते. १९४२ ते १९४६ च्या दरम्यान व्हॉईसरॉयच्या मंत्रीमंडळात मजूरमंत्री असताना त्यांनी अनेक आर्थिक उपक्रम हाती घेतले. त्यांनी हिराकूड धरण, दामोदर धरण प्रकल्प, विजेचा प्रश्न, नद्याजोडण्याचा प्रकल्प, जलसिंचनाच्या सोयी इत्यादी अनेक प्रकल्प हाताळले. त्यांनी या काळात व नंतर आपली अर्थशास्त्रीय भूमिका नेहमीच बजावली. शेतकऱ्यांच्या व कामगारांच्या हिताचे अनेक कायदे या काळात बनविले कारण त्यांच्या लोकशाही समाजवादावर गाढा विश्वास होता. त्यांनी मजूरामध्ये व शेतकऱ्यांमध्ये जाणीवा निर्माण केल्या. स्वातंत्र्याच्या अगोदर व नंतर भारताने सुरु केलेल्या अनेक उपक्रमांमध्ये त्यांच्या सक्रिय सहभाग होता. त्यांची दूरदृष्टी आपल्याला भारतीय संविधानातील विविध कलमांतून दिसून येते.

बौद्ध धर्माचा स्वीकार – १९५६

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या जीवनात बदल घडवून आणण्यासाठी अहोरात्र प्रयत्न केले. त्यांनी अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी आणि त्यांच्या न्याय हक्कासाठी आयुष्यभर लढा दिला, परंतु स्पृश्य हिंदू लोकांवर त्याचा काहीही परिणाम झाला नाही. त्यामुळे ज्या हिंदू धर्मात अस्पृश्यांना समाज व माणुसकीची वागणूक दिली जात नाही, त्या धर्मात राहून अस्पृश्यता गुलामगिरी शिवाय काहीही मिळणार नव्हते. त्यामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी १३ ऑक्टोबर १९३५ रोजी नाशिक जिल्ह्यात येवला येथे धर्मांतर करण्याचा निर्णय घेतला. त्यानंतर बाबासाहेबांच्या मनात धर्मांतराची चक्रे वेगाने फिरु लागली. त्यांनी अस्पृश्य बांधवाच्या कल्याणाकरिता उपयुक्त धर्म शोधण्यासाठी विविध धर्माचा अभ्यास केला आणि शेवटी समतेवर व वैज्ञानिक दृष्टीकोनावर आधारलेला बौद्ध धर्म स्वीकारण्याचे त्यांनी ठरविले. १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे बाबासाहेबांनी पत्नी डॉ. सविता व आपल्या लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली. समतेचा पुरस्कार करणारा बौद्ध धर्म ही बाबासाहेबांनी अस्पृश्य समाजाला दिलेली फार मोठी देणगी आहे. यानंतर काही दिवसातच ६ डिसेंबर १९५६ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे परिनिर्वाण झाले.


 

मित्रांसोबत शेयर करा.

Leave a comment

Your email address will not be published.

One thought on “डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर”

error: