कामगार चळवळ

कामगार चळवळ  पहिला फॅक्टरी ॲक्ट

मुंबईतील गिरण्यांची स्पर्धा, कामगारांची वाईट अवस्था इंग्लंडमधील गिरणी मालकांना जाणवू लागली त्यामुळे त्यांनी हिंदुस्थानातील कारखान्यांबाबत सरकारने कायदा करावा अशी मागणी केली. या घटनेने मुंबईतील गिरणी मालक सावध झाले व त्यांनी “बॉम्बे मिल ओनर्स असोसिएशन” ही गिरणी मालकांची हितसंबंध जोपासणारी संघटना स्थापन केली. या गिरणी मालकांनी कामगारांच्या स्थितीचे निरीक्षण करण्यासाठी आयोग नेमण्याची मागणी केली त्यामुळे सरकारने २३ मार्च १८७५ रोजी पहिले फॅक्टरी कमिशन नेमले. यातील बहुतेक सदस्य गिरणीमालक असल्याने त्यांनी कारखान्यासंबंधी कायदा करण्यास विरोध केला. इ.स. १८७५ मध्ये सोराबजी शापूरजी बेंगाली यांच्या नेतृत्वाखाली कामगारांची स्थिती सुधारण्यासाठी कायदा करावा अशी मागणी केली. सरकारने १८८१ मध्ये पहिला फॅक्टरी ॲक्ट पास केला. गिरणी मालकांच्या दबावामुळे यातील तरतुदी अत्यंत सौम्य होत्या त्यामुळे कामगारांमध्ये असंतोष पसरला.

नारायण मेघाजी लोखंडे (१८४८-१८९७)

ठाण्यामध्ये जन्म झालेल्या लोखंडेंनी आपल्या नोकरीची सुरुवात मुंबईच्या मांडवी मिलमध्ये स्टोअरकीपरचे काम करुन केली. या काळात कामगारांची दैन्यावस्था त्यांनी जवळून पाहिली होती. महात्मा फुलेंचे ते अनुयायी होते. लोखंडेंनी ‘दीनबंधू’ हे वृत्तपत्र चालवून त्यात कामगारांची बाजू सातत्याने मांडण्याचा प्रयत्न केला आणि कामगारांचे संघटन सुरु केले. १८८१ चा पहिला फॅक्टरी ॲक्ट कामगारांना मंजूर नसल्याने सुधारीत कायद्याची मागणी वाढली होती. ना. मे. लोखंडेंनी सोराबजी बेंगालीच्या सहकार्याने “बॉम्बे मिल हँडस्‌ असोसिएशन” ही भारतातील पहिली कामगार संघटना स्थापन केली. २३ सप्टेंबर १८८४ रोजी कामगारांची पहिली सभा मुंबईतील परळमध्ये घेतली. या सभेला चार हजार कामगार उपस्थित होते. १५ ऑक्टोबर १८८४ रोजी त्यांनी ५५०० कामगारांना आठवड्यात रविवारी सुट्टी, दिवसभरात अर्धा तास विश्रांती, कामाची वेळ सकाळी ८.३० वा. पासून सायंकाळी सुर्यास्तापर्यंत असावी, पगार महिन्याच्या १५ तारखेला मिळावा, काम करताना अपघात झाल्यास त्याची भरपाई मिळावी या मागण्या होत्या.

सुधारित फॅक्टरी ॲक्ट

ना. मे. लोखंडे यांनी कामगार वर्गात जागृती करुन सरकारवर दबाव वाढवला. १८८५ मध्ये मुंबईतील दोन गिरण्यात व १८८७ मध्ये कुर्ला येथील स्वदेशी मिलमध्ये संप झाले. १८८९ मध्ये लोखंडेंनी नव्या फॅक्टरी ॲक्टची पुन्हा मागणी केली. १८९० मध्ये महालक्ष्मी रेसकोर्सवर कामगारांची भव्य सभा घेतली. या सभेला दहा हजार कामगार उपस्थित होते. कामगारांच्या वाढत्या दबावामुळे सरकारने फॅक्टरी लेबर कमिशन नेमले. यात लोखंडे, सोराबजी बेंगाली, मोहन मुखर्जी, महंमद हुसेन हे कामगार प्रतिनिधी होते. इ.स. १८९१ मध्ये नवा फॅक्टरी ॲक्ट मंजूर करण्यात आला त्यात पुढील तरतुदी होत्या.

१) स्त्री कामगारांना ११ तासाचे काम, त्यात अर्धा तास विश्रांती.

२) नऊ वर्षापेक्षा कमी वयाच्या मुलांना कामावर न ठेवणे.

३) आठवड्यात एक दिवस सुट्टी.

४) पन्नास किंवा त्यापेक्षा अधिक कामगार ज्या ठिकाणी किमान चार महिने काम करतात त्या ठिकाणाला फॅक्टरी म्हणावे.

५) गिरण्यात स्वच्छता, प्रकाा, हवा, पाणी या सुविधा असाव्यात.

हा कायदा पास झाला असला तरी गिरणीमालक वरील अटींचे पूर्णतः पालन करीत नव्हते परिणामी याविरुद्ध लोखंडेंनी पुन्हा आवाज ऊठविला. कामगारांची खरी स्थिती जाणून घेण्यासाठी १८९१ मध्ये सरकारने रॉय कमिशन नेमले. या कमिशनपुढे लोखंडेंची झालेली साक्ष महत्त्वाची ठरली.

 

१९११ चा फॅक्टरी ॲक्ट

१९०५ मध्ये बंगालची फाळणी झाली याचवर्षी कामगारांनी संप पुकारला. १९०७ मध्ये बॉम्बे पोस्टल युनियन स्थापन झाली. १९०८ मध्ये लो. टिळकांना सहा वर्षे कारावासाची शिक्षा झाली याचा निषेध मुंबईच्या कामगारांनी सहा दिवसाचा संप केला. कामगारांची ताकद दिवसेंदिवस वाढत होती. कामगारांचे समाधान करण्यासाठी सरकारने १९११ मध्ये नवा फॅक्टरी ॲक्ट पास केला त्यानुसार,

१) वयाचा दाखला कामगारांसाठी अत्यावयक केला.

२) मुलांच्या कामाचे तास सहा केले.

३) स्त्रियांना रात्रपाळी करण्यास बंदी घातली.

४) पुरुषांच्या कामाचे तास बारा असतील.

५) अपघातात नुकसान भरपाई दिली जाईल.

६) कारखान्यात स्वच्छता, प्रकाश व इतर सुविधा असाव्यात या तरतुदी करण्यात आल्या.

 

कामगार हितवर्धक सभा

लोखंडेंच्या मृत्यूनंतर गिरणी कामगारांचे प्रन सोडविण्याचे प्रयत्न भिवाजी रामजी नरे यांनी केले. त्यांनी रावबहादूर सीताराम केाव बोले व बॅ. हरिचंद्र तालचेरकर यांच्या मदतीने १९०९ मध्ये कामगार हितवर्धक सभा स्थापन केली कामगारांना शिक्षण देणे, त्यांच्या मद्यपान व्यसनाला आळा घालणे, कायदेाीर सल् देणे, मालकाबरोबरच्या तंट्यात मदत करणे ही या सभेची उद्दिष्ट्ये होती.

 

सोशल सर्व्हिस लीग

इ.स. १९११ मध्ये नारायण मल्हार जोशी यांच्या पुढाकाराने “ सोशल सर्व्हिस लीग ” स्थापन झाली. कामगारांसाठी शिक्षण व आरोग्य सेवा देण्यावर या संस्थेचा भर होता, गरज पडेल तेव्हा कामगारांना आर्थिक मदतही ही संस्था करीत असे. ना. म. जोाींच्या प्रयत्नांमुळे कामगारांना शिक्षण देण्यासाठी करीमभॉय इब्राहीम व दोराब टाटा यांनी शाळा काढल्या. पहिल्या महायुद्धकाळात मुंबईत जेव्हा जेव्हा संप झाले त्यात कामगारांची बाजू घेऊन जोशींनी त्याबाबतची वस्तुस्थिती व आकडेवारी पुस्तिकेच्या रुपाने प्रसिद्ध केली त्यामुळे कामगार संघटनेचे किंवा संपाचे नेतृत्व न करताही ना. म. जोशी कामगारांचे पुढारी बनले. १९१९ मध्ये वाशिंग्टन येथे झालेल्या आंतरराष्ट्रीय कामगार परिषदेत ना. म. जोशी यांनी भारतीय कामगारांचे प्रतिनिधीत्व केले.

मुंबईतील कामगारांचे संप

पहिल्या महायुद्धकाळात जीवनावयक वस्तूंच्या किंमती वाढल्याने आणि भाववाढीच्या प्रमाणात कामगारांचे वेतन वाढलेले नसल्याने असंतुष्ट कामगारांनी संपाचे अस्त्र उपसले. मुंबई शहरात १९१७ मध्ये ४७, १९१८ मध्ये ६१, १९१९ मध्ये १८ व १९२० मध्ये ६३ संप झाले. काही महत्वाचे संप पुढीलप्रमाणे सांगता येतील.

  1. सेंच्यूरी मिलस गिरणी कंपनीचे संचालक सी. एन. वाडीया आणि व्यवस्थापक अँडरसन यांनी कामगारांच्या पगारवाढीच्या मागण्या धूडकावल्याने ३१ डिसेंबर १९१८ पासून कामगार संपावर गेले. ५ जानेवारी १९१९ पासून होमरुल चळवळीतील धनाढ्य व्यापारी लक्ष्मीदास तेरेसी यांच्या मध्यस्थीने कामगार पुन्हा कामावर आले पण अँडरसनने कामगारांच्या मागण्या मान्य न केल्याने ८ जानेवारीला कामगार पुन्हा संपावर गेले. कामगारांचा १० जानेवारीला निघालेला मोर्चा पोलीसांनी अडविल्याने पोलीसांवर दगडफेक होऊन त्यात १ पोलीसाचा मृत्यू व २६ जखमी झाले. १४ जानेवारीस पोलीसांच्या गोळीबारात दोन कामगार ठार झाले. अखेरीस गिरणी मालकांनी १५ ते ३५ टक्के महागाईभत्ता व एक महिन्यात २० रुपये बोनस देण्याचे मान्य केल्याने हा संप मिटला.
  2. १ जानेवारी १९२० रोजी जेकब ससून गिरणी कामगारांनी बोनसच्या प्रनावरुन संप पुकारला त्याच दिवशी २५ गिरण्यातील ४० हजार कामगार त्यात सामील झाले. १० जानेवारी जी न्या. नारायण चंदावरकर व बॅ. जोसेफ बॅप्टिस्टा यांनी मुंबई कामगार समिती स्थापन केली. त्यांनी पगारात ५० टक्के वाढ, कामाचे तास कमी करावे, रोज एक तासाची सुट्टी, दर महिन्याला १५ तारखेस पगार, अपघात नुकसान भरपाई, संप काळात पगार मिळावा या मागण्या केल्या. गिरणी मालकांनी कामाचे तास कमी करण्यास सहमती दाखवून इतर मागण्या फेटाळल्या त्यामुळे कामगार समितीच्या नेत्यांनी गव्हर्नरकडे तक्रार केली. गव्हर्नर जॉर्ज लॉयडच्या मध्यस्थीमुळे कामाचे तास बाराऐवजी दहा, बोनस, अपघातात नुकसानभरपाई, वैद्यकीय मदत, महागाई भत्ता वाढ देण्याचे मालकांनी मान्य केले. 
  3. २४ ऑगस्ट १९२० रोजी मुंबई महानगरपालिकेच्या सफाई कामगारांनी संप सुरु केला. संपातील कामगारांना मार्गदर्शन करणारा कोणीही नेता नव्हता तेव्हा सेनापती बापट पुण्याहून मुंबईला आले सफाई कामगार मित्रमंडळ स्थापन करुन संपातील कामगारांना आर्थिक सहाय्य करण्यासाठी निधी जमवण्यास सुरुवात केली. ३ सप्टेंबर रोजी महापालिकेने २४ रुपये पगार, दर रविवारी व सणाच्या दिवाी सुट्टी देण्याचे मान्य केल्याने हा संप मागे घेण्यात आला.

ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस

७ जुलै १९२० रोजी परळ येथे भरलेल्या जाहीर सभेत लाला लजपतराय यांच्या अध्यक्षतेखाली आखिल भारतीय स्वरुपाची “ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस” या कामगार संघटनेची स्थापना झाली. तिचे पहिले अधिवेशन ३१ ऑक्टोबर १९२० रोजी मुंबईत एंपायर नाट्यगृहात भरले. या अधिवेशनास मोतीलाल नेहरु, ॲनी बेझंट, विठ्ठलभाई पटेल, महंमदअली जीना या नेत्यांसह इंग्लंडमधील मजूर पक्षाचे नेते कर्नल वेजबूड हे देखील हजर होते. या आधिवेशनात कामगारांना मताधिकार देण्याची मागणी करण्यात आली तसेच विधी मंडळात कामगारांचा प्रतिनिधीही निवडला जावा अशी मागणी केली. जिनेव्हा येथे भरणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय मजूर परिषदेत लाला लजपतराय यांनी भारतीय कामगारांचे प्रतिनिधीत्व करावे असे ठरले. या आधिवेशनात १ लाख ४० हजार ८५४ सभासद असलेल्या ६४ कामगार संघटनांना संलग्न करुन घेण्यात आले.

डॉ. आंबेडकरांचे कार्य

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी १९३६ मध्ये ‘स्वतंत्र मजूर पक्ष’ हा राजकीय पक्ष स्थापन केला. १९३८ मध्ये सरकारने औद्योगिक कलह विधेयक पास केले. या कायद्यानुसार कामगारांचा संप करण्याचा आधिकार सरकारने हिरावून घेतला. या कायद्याविरुद्ध डॉ. आंबेडकर जमनालाल बजाज, एस्‌. एम्‌. मेहता, अमृतराव डांगे, ना. म. जोाी यांनी आवाज ऊठवून औद्योगिक बंदचे आवाहन केले. त्यामुळे प्रमुख शहरांमध्ये बंद पाळला गेला आणि सरकारने हे विधेयक मागे घेतले. २ जुलै १९४२ रोजी बाबासाहेबांनी विडी कामगारांना न्याय मिळवून देण्यासाठी विडी कामगार संघ स्थापन केला. व्हॉईसरॉय मंत्रीमंडळामध्ये मजूरमंत्री असताना १९४५ मध्ये कामगार कल्याण योजना सादर केली, सेवा योजना कार्यालयाची स्थापना केली. कामगारांना भरपगारी रजा, कामगार-मालक यांच्यातील औद्योगिक कलह मिटवण्यासाठी लवादंत्रणा, खाण कामगार फंडाची स्थापना, स्त्री कामगारांना खाणीत व रात्रपाळीत काम करण्यास बंदी, कामगारांच्या कामाचे तास दहावरुन आठ, अपघातग्रस्त कामगारांना मोबदला अशी अनेक विधेयके पास करुन घेतली तसेच स्वातंत्र्यानंतर बनविलेल्या राज्यघटनेत कामगार कल्याणाच्या अनेक गोष्टींचा समावेश केला.

कामगार संघटनांची वाढ व कम्युनिस्टांचा उदय

इ.स. १९२३ मध्ये श्रीपाद अमृत डांगे व केशवराव जोगळेकर यांनी “हिंदूस्थान लेबर सोशॅलिस्ट पार्टी” स्थापन केली. साम्यवाद्यांनी कामगार चळवळीत जहाल भूमिका घेण्यास सुरुवात केली. १९२४ मध्ये मुंबईत झालेला गिरणी कामगारांचा संप चार महिने चालला. दीर्घकाळ संप करणे ना. म. जोशी सारख्या नेत्यांना मान्य नव्हते. जहाल नेत्यांनी त्यांचे ऐकले नाही अखेर सरकारच्या दडपशाहीमुळे व उपासमारीमुळे कामगारांनी संप मागे घेतला. २३ जानेवारी १९२६ रोजी ना. म. जोशी, रघुनाथराव बखले यांच्या नेतृत्वाखाली “बॉम्बे टेक्सटाईल लेबर युनियन” स्थापन झाली. “लाल बावटा” ही कापड गिरण्यातील सर्वात मोठी संघटना होती. १९२७ मध्ये कामगार चळवळीत फूट पडली. एस्‌. एन. जोशी यांच्या नेतृत्वाखाली जहाल सदस्यांनी आयटकमधून बाहेर पडून १९२९ मध्ये “आखिल भारतीय ट्रेड युनियन फेडरेशनची” स्थापना केली. साम्यवादी विचारांच्या कामगारांनी रणदिवे व देशपांडे यांच्या नेतृत्वाखाली “ऑल इंडिया रेड ट्रेड युनियन काँग्रेस” स्थापन केली. १९२९-३० मध्ये कामगार संघटनांची संख्या १०४ होती आणि १९४२-४३ पर्यंत अधिकृत संघटनांची संख्या ६१३ इतकी वाढली.

 

स्वतंत्र भारतातील कामगार चळवळ

इ.स. १९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र होताच काँग्रेसने ‘ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेसचे’ विलीनीकरन करुन तिच्या जागी “इंडियन नॅशनल ट्रेड युनियन काँग्रेस” ही कामगार संघटना स्थापन केली. तिचे पहिले अध्यक्ष सरदार वल्लभभाई पटेल हे होते. १९४८ मध्ये एम्‌. एन. रॉय यांच्या नेतृत्वाखाली “हिंद मजदूर पंचायतीची” स्थापना झाली. सरकारने १९४८ मध्ये नवा फॅक्टरी ॲक्ट मंजूर केला. याचवर्षी किमान वेतन कायदा पास झाला, १९५२ मध्ये भविष्य निर्वाह निधीचा कायदा पास झाला, खाणकामगारांसाठी संरक्षण कायदा करण्यात आला. १९५७ मध्ये कामगारांना प्रशिक्षण देण्यासाठी केंद्रीय कामगार प्रशिक्षण मंडळ सरकारने सुरु केले. असे असले तरी कारखानदारांच्या अरेरावीमुळे कामगारांचे प्रन संपत नव्हते त्यामुळे कामगार चळवळ सुरुच होती.

मित्रांसोबत शेयर करा.

Leave a comment

Your email address will not be published.

error: