ऊती व ऊतींचे प्रकार (Tissue and types of tissue)

समान रचना असणार्या व समान कार्य करणार्या पेशींच्या समूहाला ऊती असे म्हणतात. सजीवांमध्ये निरनिराळ्या ऊती एकञ येऊन अवयव बनतात व हे अवयव एकञ येऊन अवयव संस्था बनते. उदा. पचनसंस्था, श्वसनसंस्था इ. ऊतींचा अभ्यास करणार्या शास्ञाला ऊतीशास्ञ असे म्हणतात. ऊती व ऊतींचे प्रकार (Tissue and types of tissue) पुढीलप्रमाणे.

प्राणी ऊती (Animal Tissue)

  • प्राणी ऊतींचे वर्गीकरण मुख्य दोन गटात म्हणजे सरल ऊती व जटील ऊती यात केले जाते.
  • सरल ऊतीमध्ये केवळ अभिस्तर ऊतींचा समावेश होतो तर जटील ऊतींध्ये संयोजी ऊती, स्नायू ऊती व चेता ऊती यांचा समावेश होतो.

१) अभिस्तर ऊती (Epithelial Tissue)

  • यामध्ये पेशी एकमेकींचा अतिशय चिटकून व जवळजवळ असतात. या ऊती तंतूमय पटलाने खालच्या ऊतीपासून वेगळ्या झालेल्या असतात.
  • त्वचा, तोंडातील स्तर, रक्तवाहिन्यांचे स्तर हे अभिस्थर उतीपासून बनलेले असतात.

अभिस्तर ऊतींचे प्रकार-

  • सरल पट्टकी अभिस्तर (SImple Squamous epithelium)

या ऊती आकाराने अतिशय बारीक व चपट्या असतात. तसेच या नाजूक अस्तर तयार करतात.

  • स्तरीत पट्टकी अभिस्तर (Stratified Squamous epithelium)

नावाप्रमाणेच या ऊतींच्या रचनेमध्ये एकावर एक असे थर असतात. हे त्वचेच्या बाह्यस्तरात आढळून येतात. या ऊती अवयवांचे संरक्षण करण्याचे व त्यांची झीज थांबवण्याचे  मुख्य कार्य करतात.

  • स्तंभीय अभिस्तर (Coloumnar epithelium)

नावाप्रमाणेच या ऊतींची रचना स्तंभाप्रमाणे असते. आकाराने लांबट असून त्या आतड्याच्या आतील स्तरात असतात. पचन झालेल्या अन्नातील पोषणद्रव्यांचे शोषण करणे व पाचकरस स्ञवणे हे स्तंभीय अभिस्तर ऊतींचे मुख्य कार्य आहे.

  • रोमक स्तंभीय अभिस्तर (Cilliated coloumnar epithelium)

ज्या संभीय अभिस्तर ऊतींना केसासारखे रोमके असतात, त्यांना रोमक स्तंभीय अभिस्तर ऊती म्हणतात. या ऊती आतड्याच्या आतील स्तरात असतात. या ऊती प्रामुख्याने श्वसनमार्गात आढळतात.

  • घनाभरूप अभिस्तर (Cuboidal epithelium)

नावाप्रमाणेच या ऊती घनाकृती असतात. या ऊती वृक्कनलिकांच्या आतील स्तर, लाळग्रंथीच्या नलिका या ठिकाणी आढळतात. लाळ स्ञवण्यासाठी यांचा उपयोग होतो.

  • ग्रंथिल अभिस्तर (Glandular epitheum)

क्वचित वेळी अभिस्तर ऊतीच्या आतील बाजूस घड्या पडतातत व त्यामुळे बहुपेशीय ग्रंथी तयार होतात, त्यांना ग्रंथिल अभिस्तर ऊती म्हणतात.


२) संयोजी ऊती (Connective Tissue)

  • संयोजी ऊती हा मानवी शरीरातील सर्वात प्रचलित आणि व्यापकपणे वितरित ऊती प्रकार आहे.
  • शरीरातील विविध अवयव आणि ऊतींना एकमेकींना जोडण्याचे व शरीरातील अवयवांना आधार देण्याचे  काम संयोजी उती करतात.
  • संयोजी ऊती या जेलीसदृश्य द्रवरूपात स्वतःच्या पेशींना सामावून घेतात.

संयोजी ऊतींचे महत्वाचे प्रकार पुढीलप्रमाणे

  • अस्थी (Bone)

या अतिशय मजबूत असतात व शरीरातील मुख्य अवयवांना आधार देण्याचे कार्य करतात. अस्थिंमार्फत शरीराची आधारचौकट बनवली जाते. अस्थिपेशी या कॅल्शियम आणि फाॅस्फरसच्या संयुगापासून बनलेल्या जेलीसदृश्य द्रवात घट्ट रूतलेल्या असतात.

  • रक्त (Blood)

रक्त हे द्रवरूप संयोजी ऊती असून हे ज्या द्रवात सामवलेले असते त्याला रक्तद्रव असे म्हणतात. हे रक्तद्रव प्रथिने, क्षार, संप्ररके, लोहित रक्तकणिका, श्वेतरक्तकणिका व रक्तपट्टीका यांनी बनलेले असते. शरीराच्या विविध भागांकडे रक्तातील वायू, अन्नातील पोषणद्रव्ये व संप्रेरके यांचे वहन करण्याचे कार्य रक्त करते.

  • अस्थिबंध (Ligament)

अतिशय लवचिक व त्याबरोबच मजबूत असणारे हे अस्थिबंध सजीवातील दोन हाडांना एकमेकांशी जोडण्याचे कार्य करतात. आकृतीबंध स्थिर राहण्यास मदत करण्याचे कार्यही अस्थिबंध करतात.

  • स्नायूरज्जू (Tendons)

स्नायूरज्जू तंतूमय व कमी लवचिक असूनही खूप मजबूत असतात. यांच्याद्वारे स्नायू हाडांशी जोडले जातात व अस्थि किंवा आकृतीबंधाची हालचाल होऊ शकते.

  • कास्थी (Cartilage)

शरीरभर विस्तृत भागात विखुरलेल्या असून कास्थीमुळे हाडांच्या सांध्यांच्या ठिकाणी नरमपणा येतो. या पेशी नाक, कान, श्वसननलिका व स्वरयंञातील पोकळीत असतात.

  • विरल ऊती (Areolar)

आंतर इंद्रियांना आधार देणे, ऊतींची झीज भरून काढणे व अवयवांच्या आतील भाग भरणे हे यांचे मुख्य कार्य असते. चेतातंतू, अस्थिमज्जा, रक्तवाहिन्यांच्या सभोवताली आणि ऊती त्वचा व स्नायू यांच्या दरम्यान विरल ऊती वास्तव्य करतात.

  • चरबीयुक्त युती (Adipose)

या युती त्वचेखाली, वृक्काच्या सभोवताली आढळतात. यांच्या पेशी मेदपिंडाने (fat globules) युक्त असतात. तसेच या ऊती उष्णतारोधक म्हणून कार्य करतात.


३) स्नायूऊती (Mascular Tissue)

स्नायू उती या स्नायूतंतूच्या लांब पेशीपासून बनलेल्या असतात. स्नायुंमध्ये विशिष्ट प्रकारचे प्रथिन असते. त्यास ‘संकोची प्रथिन’ असे म्हणतात. या प्रथिनांच्या आकुंचन व प्रसारणामुळे स्नायूंची हालचाल होते. ऐच्छिक स्नायू व अनैच्छिक स्नायू असे या ऊतींचे दोन प्रकार पडतात.

  • ऐच्छिक स्नायू (Voluntary muscles)

या स्नायुद्वारे आपल्या शरीराच्या हालचालींवर नियंञण ठेवता येते.

  • अनैच्छिक स्नायू (Involuntary muscles)

या स्नायूंवर आपल्या मनाचे नियंञण नसते. उदा. श्वासपटल, मूञवाहिनी इ


४) चेताऊती (Nervous Tissue)

ज्या ऊती शरीरातील विविध संवेदनशीळ माहितीचे वहन करतात त्यांचा चेताऊती म्हणतात. वृक्षिका, पेशीकाय व अक्षतंतू या तीन भागांनी मिळून चेताऊती बनलेली असते. शरीरातील सर्वात लांब पेशी म्हणून चेतापेशींना आेळखले जाते.


 

मित्रांसोबत शेयर करा.

Leave a comment

Your email address will not be published.

error: