उत्सर्जन संस्था (Excretory System)

प्रत्येक सजीवाच्या पेशीमध्ये सतत जैवरासायनिक क्रिया घडत असतात. या पेशीद्वारे तयार झालेले व शरीरासाठी टाकाऊ असलेले पदार्थ शरीराबाहेर टाकणे म्हणजे उत्सर्जन होय.

मानवी उत्सर्जन संस्थेचे मुख्य घटक- वृक्कांची जोडी (Pair of Kidney), मूञवाहिनीची जोडी (Pair of Ureter), मूञाशय (Urinary Bladder) ,मूञोत्सर्जन मार्ग (Urethra)

Image result for excretory system of human

उत्सर्जन प्रक्रिया

  • उदराच्या पाठीमागील कण्याच्या प्रत्येक बाजूस एक याप्रमाणे घेवड्याच्या बियांच्या आकाराची दोन वृक्के असतात.
  • वृक्कांच्या कार्यात्मक व रचनात्मक घटकाला ‘नेफ्राॅन’ असे म्हणतात. प्रत्येक नेफ्रॉनमध्ये कपाच्या आकाराचा, पातळ भित्तिका असलेला वरचा भाग असतो त्याला ‘बोमन्स संपुट’ असे म्हणतात. त्यातील रक्तकेशिकांच्या जाळीला ‘ग्लोमेरुलस’ असे म्हणतात.
  • यकृतात तयार झालेला युरिया रक्तात येतो. जेव्हा युरियायुक्त रक्त ग्लोमेरुलसमध्ये येते, त्यावेळी ग्लोमेरुलसमधील रक्तकेशिकांमधून हे रक्त गाळले जाते व युरिया व तत्सम पदार्थ वेगळे केले जातात.
  • बोमन्स संपुटात असलेला द्राव नंतर नेफ्रॉन नलिकेमध्ये जातो. याठिकाणी पाणी आणि उपयुक्त रेणूंचे पुन्हा रक्तात शोषण केले जाते. उरलेल्या टाकाऊ पदार्थ असलेल्या द्रवापासून मूत्र तयार होते. हे मूत्र मूत्रवाहिनीमार्फत नेऊन मूत्राशयात साठवले जाते व नंतर ते मूत्रोत्सर्जन मार्गाद्वारे बाहेर टाकले जाते.
  • मुत्राशय स्नायुमय असून त्याच्यावर चेतांचे नियंत्रण असते. त्यामुळे आपण नेहमी मूत्र विसर्जन करण्यावर नियंत्रण ठेऊ शकतो.

वृक्क (Kidney)

  • वृक्कांची लांबी 10 ते 12 cm असून रुंदी ५ ते ७ cm तर जाडी २ ते ३ cm असते.
  • उजव्या वृक्कावर यकृत ग्रंथी असल्यामुळे हे डाव्या वृक्कापेक्षा थोडेसे खाली असते.
  • वृक्कांची शरीरातील जागा ही छातीच्या मनक्यातील १२ व्या हाडापासून ते कंबरेच्या मनक्यातील तिसऱ्या हाडापर्यंत असते.  वृक्कांच्या बाह्य आवरणाला वलकुट असे म्हणतात.
  • वृक्काचे वजन पुरुषांमध्ये 125 ते १70 ग्रॅम असून स्त्रियांमध्ये 115 ते  155 ग्रॅम असते.
  • मानवी शरीरातील रक्त वृक्कामधून दररोज 400 वेळा गाळले जाते.
  • वृक्कांमार्फत दररोज साधारणपणे 180-190 लीटर द्रव गाळणातून 1 – 1.9 लीटर मूत्र तयार होते.

वृक्काचे कार्य (Functions Of Kidney)

  •  रक्तातील अमोनिया, युरिया व युरिक आम्ल यासारखे नायट्रोजनयुक्त टाकाऊ पदार्थ शरीराबाहेर टाकणे.
  •  रक्तातील आयनांचे प्रमाण व सामु (pH)  संतुलित ठेवणे.
  •  रक्ताचा परासरण दाब, आकारमान, आम्ल-आम्लारीचे संतुलन तसेच रक्तदाब नियंत्रित करणे.
  •  वृक्कामुळे शर्करा, अमिनो आम्ले आणि पाणी यांचे पुनःअवशोषण घडून येते.
  •   वृक्कातील ADH (Anti Diuretic Hormone) या संप्रेरकामुळे पाण्याचे प्रमाण संतुलित ठेवले जाते.

काही महत्वाच्या बाबी –

  • मुञवहिनीची लांबी ४० सेमी. असते.
  • मुञ हे आम्लधर्मीय असून त्याचा PH 6.00 असतो.
  • युरोक्रोम/युरो-बिलीनोजन या घटकामुळे मूञाला पिवळा रंग प्राप्त होतो.
  • मुञामध्ये ९५% पाणी, २.५% युरिया आणि २.५% उर्वरित पदार्थ असतात. माणूस दररोज जवळपास २५ ते ३० ग्रॅम युरिया शरीराबाहेर टाकतो.
  • वृक्कामध्ये कॅल्शियम आॅक्झलेटचे खडे जमा होणे यालाच मुतखडा असे समजतात.