आर्य समाज

स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी १० एप्रिल, १८७५ रोजी मुंबई येथे आर्य समाज स्थापन केला. त्यांनी धार्मिक, सामाजिक, शैक्षणिक व राजकिय सुधारणा आर्य समाजाच्या माध्यमातून केल्या.

स्वामी दयानंद सरस्वती :

स्वामी दयानंद सरस्वतीचा जन्म इ. स. १८२४ मध्ये गुजरात प्रांतातील मोरवी संस्थानातील एका ब्राह्मण कुटुंबात झाला. त्यांचे मूळ नांव मूळशंकर असे होते. त्यांचे वडील अंबाशंकर हे सनातनी व धार्मिक वृत्तीचे होते. त्यांच्या वडिलांनी त्यांना संस्कृत, वेद, न्याय आणि धर्माचे शिक्षण दिले. त्यांच्या बालमनावर सनातनी ब्राह्मणी विचारांचा पगडा पडला. मूळशंकरच्या जीवनाला वयाच्या चौदाव्या वर्षी कलाटणी देणारी घटना घडली. तो प्रसंग म्हणजे महाशिवरात्रीच्या दिवशी मंदिरात उपासना करीत असताना ‘श्री’च्या पिंडीवर बसून एक उंदीर नैवेद्य खाताना त्यांनी पाहिला. हे पाहिल्यावर त्यांचा मूर्तीपूजेवरचा विश्वास उडाला. मूर्तीत देव नाही असे त्यांना वाटू लागले. त्यातूनच ईश्वराचे खरे स्वरूप जाणून घेण्याची त्यांची जिज्ञासा वाढली. इ. स. १८४५ मध्ये त्यांच्या घरात मूळशंकरच्या विवाहाची चर्चा सुरू झाली. आपण जर का विवाहाच्या बंधनात अडकलो तर आपणास खऱ्या ईश्वराची आणि धर्माची ओळख होणार नाही हे लक्षात घेऊन एके रात्री घर सोडून निघून गेले.

इ. स. १८४५ ते १८६० या कालावधीत त्यांनी भारतभर प्रवास केला. या १५ वर्षांच्या काळात त्यांनी ज्ञान आणि सत्याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी स्वामी विरजानंद सरस्वतींचे शिष्यत्व पत्करुन स्वत: स्वामी दयानंद सरस्वती असे नांव धारण केले. त्यांनी वेद आणि योगाचा सखोल अभ्यास केल्यानंतर त्यांच्या लक्षात वैदिक धर्माची थोरवी आली. वैदिक तत्त्वज्ञानावर आधारित हिंदू धर्माची आणि समाजाची पुन:रचना करण्याचे ध्येय बाळगले. त्यातूनच बहूदेवतावाद, कर्मकांड, अस्पृश्यता, जातीभेद, मूर्तीपूजा या हिंदू धर्मातील अनिष्ट प्रथा नष्ट करुन समतेवर आधारलेला वेदकालीन समाज निर्मितीचे आणि ख्रिश्चन व मुस्लीम धर्मप्रसाराला पायबंद घालण्याच्या हेतूने दयानंद सरस्वती यांनी 10 एप्रिल १८७५ रोजी मुंबई येथे आर्य समाजाची स्थापना केली व आर्य समाजाच्या प्रचाराचे कार्य सुरू केले. दयानंदनी २४ जून, १८७७ रोजी पंजाब प्रांतातील लाहोर येथे आर्य समाजाची शाखा सुरू केली. पुढे लाहोर हेच या समाजाचे मुख्य केंद्र बनले. त्यांनी भारतात सर्वत्र फिरून आर्य समाजाचा प्रचार केला. लाला हंसराज, लाला लजपत रॉय, पंडीत गुरुदत्त, स्वामी श्रद्धानंद यासारखे शिष्य त्यांना लाभले. दयानंद सरस्वतींनी आर्य समाजाच्या शाखा पंजाब, काश्मिर आणि वायव्य प्रांतात सुरू केल्या. आयुष्याच्या शेवटची दोन वर्षे त्यांनी आर्य समाजाच्या प्रसारार्थ राजस्थानात घालवली. ३० ऑक्टोबर, १८८३ रोजी अजमेर येथे त्यांचे निधन झाले. दयानंद सरस्वतींनी ‘सत्यार्थ प्रकाश’ हा ग्रंथ लिहिला.

 

आर्य समाजाची तत्त्वे :

आर्य समाजाच्या तत्त्वज्ञानात वेद प्रामाण्यावर भर दिला. आर्य समाजाचे तत्त्वज्ञान पुढीलप्रमाणे :

  1. वेद हा आर्याचा पवित्र धर्मग्रंथ असून तो सर्व आर्यांनी प्रामाण्य मानावा.
  2. ईश्वर हा एकच असून तो निराकार, अनंत, न्यायी, सर्वसाक्षी, दयाळू, सर्वशक्तीमान आणि पवित्र आहे. ईश्वर हा सृष्टीचा निर्माता व नियंता आहे.
  3. परमेेशराच्या शुद्ध स्वरुपाचे ज्ञान वेदात असून प्रत्येक हिंदू व्यक्तीने वेदाचा अभ्यास करणे हे त्यांचे प्रथम कर्तव्य आहे.
  4. आर्याच्या वैदिक धर्माचे दरवाजे सर्व धर्मियांसाठी खुले आहेत. शुद्धीकरणाने कोणासही या धर्मात प्रवेश मिळतो.
  5. प्रत्येक आर्य समाजाच्या अनुयायाने सत्य ग्रहण करावे व असत्याचा त्याग करावा.
  6. प्रत्येकाने एकमेकांबरोबर प्रेमाने व न्यायाने वागावे.
  7. आर्य धर्माचा मूळ उद्देश्य मानव जातीचे कल्याण करणे हाच आहे.
  8. केवळ स्वत:च्या कल्याणाचा विचार न करता इतरांच्या कल्याणासाठी सदैव प्रयत्न करावा.
  9. समाजाच्या कल्याणांच्या आड वैयक्तिक मतभेद आणू नयेत.
  10. अज्ञानाचा नाश करुन ज्ञानाच्या प्रसाराचे ध्येय प्रत्येकाने बाळगावे.

आर्य समाजाची कामगिरी :

आर्य समाजाने धार्मीक, सामाजिक, राजकिय आणि शैक्षणिक क्षेत्रात गौरवपूर्व कार्य केले.

धार्मिक सुधारणा

आर्य समाजाने वेदाचे प्रामाण्य मान्य केले. हिंदू धर्मातील मूर्तीपूजा, तीर्थयात्रा, व्रतवैकल्ये, अवतारवाद यासारख्या गोष्टी टाकाऊ मानल्या. पुरोहिताचे श्रेष्ठत्व नाकारुन परमेेशर भक्तीसाठी कोणाही पुरोहिताची गरज नाही असे ठणकावून सांगितले. वेद हे शुद्ध आणि परिपूर्ण असल्याने त्यांचे अध्ययन करावे. हिंदू धर्माला पूर्णत्व देण्यासाठी वेदाचे अध्ययन, अध्यापन करावे. सर्व जातीधर्मातील स्त्री-पुरुष, शुद्र-अतीशुद्र यांना वेदाचा अभ्यास करण्याचा अधिकार आहे. वेदात सांगितलेल्या ‘‘विशुद्ध धर्माचे अनुकरण करण्याचा आग्रह धरला. रुढी-परंपरेने उपासनेच्या मगरमिठ्ठीत सापडलेल्या हिंदू धर्माला वाचविण्यासाठी दयानंदानी ’Go back to Vedas’ (वेदाकडे परत चला) हा आदेश दिला.

शुद्धीकरण चळवळ

आर्य समाजाचे आणखी एक महत्त्वाचे कार्य म्हणजे त्यांनी हाती घेतलेली शुद्धीकरणाची मोहिम होय. ख्रिश्चन आणि मुस्लीम धर्मात सक्तीने धर्मांतरीत झालेल्या हिंदूना पुन्हा स्वधर्मात घेण्यात आले. अशा हिंदूनी इतर धर्मात गेलेल्या लोकांना परत हिंदू धर्मात घेण्यास सनातनी वृत्तीच्या लोकांचा प्रखर विरोध होता. इ. स. १८२१ मध्ये मलबार येथील अनेकांना सक्तीने मुसलमान धर्माची दिक्षा दिली. अशा सुमारे २५०० लोकांना आर्य समाजाच्या कार्यकर्त्यांनी त्यांना पुन्हा हिंदू धर्मात घेतले. तसेच शुद्धीकरणाची ही मोहिम राजस्थान, हैद्राबाद आणि पंजाबमध्ये सुद्धा राबवली. खरे पाहता एवढ्या मोठ्या प्रमाणात शुद्धीकरणाची केलेली ही बाब क्रांतिकारक म्हणाली लागेल.

सामाजिक सुधारणा

वेदानंतर निर्माण झालेल्या धर्मग्रंथांनी खरे तर हिंदू धर्माला व समाजास विकृत स्वरूप दिले. म्हणून दयानंद सरस्वतीनी ते विकृत स्वरुप नष्ट करुन नवचैतन्य निर्माण केले. वर्ण हा खरे तर जन्मावर अवलंबून नसून गुणकर्मावर अवलंबून असतो असे स्पष्ट करुन जातीसंस्थेला मोठा हादरा दिला. शूद्रांना आणि स्त्रियांना वेदाचे अध्ययन करण्याचा आणि उच्च शिक्षण घेण्याचा हक्क आहे असे म्हणून त्यासाठी त्यांनी चळवळ सुरू केली. स्त्रि-पुरुष समतेचा विचार मांडला. तसेच बालविवाह, अस्पृश्यता, मूर्तीपूजा, पशुबळी यासारख्या अनिष्ट प्रथांना प्रखर विरोध केला. त्याचप्रमाणे हुंडा पद्धत, बहूपत्नित्वाची चाल, देवदासी प्रथा यावर कडाडून हल्ला चढविला. अस्पृश्यता आणि जातीभेदास प्रखर विराध केला.

शैक्षणिक कार्य

शिक्षण प्रसाराशिवाय देशाची आणि समाजाची प्रगती होऊ शकणार नाही हे जाणून आर्य समाजाने शिक्षण प्रसारार्थ विविध ठिकाणी शिक्षणसंस्था सुरू केल्या. स्वामी श्रद्धानंदांनी ‘गुरुकूल विद्यालये’ स्थापन केली. या शाळातून संस्कृत आणि वैदिक शिक्षण दिले जाऊ लागले. लाला हंन्सराज यांनी लाहोर येथे ‘दयानंद ॲग्लो-वेदिक कॉलेज’ सुरू करुन इंग्रजी आणि वैदिक शिक्षणाचा प्रसार केला. आजही महाराष्ट्रात कोल्हापूर, सोलापूर आणि मुंबई येथे आर्य समाजाच्या संस्थामधून शैक्षणिक कार्य सुरू आहे.

राष्ट्रभक्तीच्या प्रसाराचे कार्य

भारतीय लोकांत राष्ट्रभक्तीची भावना निर्माण करण्याचा प्रयत्न आर्य समाजाने केला. स्वामी दयानंदानी ‘आर्यावत ही आर्याची भूमी आहे’ हे घोषित केल्याने हिंदी लोकांत राष्ट्रभक्तीची भावना निर्माण झाली. स्वदेशी आणि राष्ट्रीय शिक्षणावर आर्य समाजाने भर दिला. स्वामी दयानंद सरस्वती म्हणत कि, ‘टाकाऊतील टाकाऊ स्वराज्य हे परकिय सत्तेपेक्षा अधिक हितकारक असते.’ आर्य समाजाने लाला लजपतराय, स्वामी श्रद्धानंद आणि बिपीनचंद्र पाल यासारखे जहाल देशभक्त हिंदुस्थानला देऊन स्वातंत्र्य चळवळीला अधिक गती दिली.

स्वामी दयानंद सरस्वतीच्या आर्य समाजाचे वर्णन भगिनी निवेदिता असे करतात कि, ‘‘आर्य समाज म्हणजे लढाऊ हिंदूधर्म होय.’’

डॉ. ॲनी बेझंट असे म्हणतात की, ‘‘हिंदूस्थान हा हिंदूच्यासाठी आहे.’’ असे सांगणारा पहिला महामानव होय.

हॉन्स कोहन्स यांच्या मते, ‘‘विसाव्या शतकातील भारताची पायाभरणी आर्य समाजाने केली.’’

 

मित्रांसोबत शेयर करा.

Leave a comment

Your email address will not be published.

error: